الامور التي لا يكون الفعل معها إلّا قاصرا
متن و هي عشرون :
أحدها : كونه على « فعل » بالضمّ ك « ظرف و شرف » .
شرح يكى از احكامى كه در باب چهارم از آن بحث مىشود دربارهء امور و علائم و مشخصاتى است كه فعل اگر بر آن ميزان باشد حتما فعل لازم خواهد بود و آن امور بيست علامت مىباشد .
أحدها : وزن « فعل - يفعل » و مشتقات آن مثل فعل مضارع ، مانند « ظرف و شرف » زيرا اين وزن منحصر است براى بيان افعال باطنى و اخلاقى كه تنها با فاعل تحقق مىيابد و از آن به غير تجاوز نمىكند و مفعول نمىطلبد ، به طورى كه به همين جهت افعال متعدى اگر خواسته شود كه تبديل به لازم گردد ، صيغهء آن به اين وزن تغيير داده مىشود ، البته بايد توجه داشت كه غرض و علت تبديل فعل متعدى به لازم به واسطه اين صيغه ، تعجب و مبالغه در انجام فعل توسط فاعل است به طورى كه گويا متكلم مىگويد اين كار از سجايا و خلقيات فاعل است و تعجب از اين امر مىكند ، مانند « ضرب الرجل » كه وزن فعل متعدى « ضرب » تبديل به « ضرب » شده تا تعجب و مبالغه در وقوع فعل زدن براى آن مرد بيان گردد ، بنابراين معناى آن در اين باب با معناى آن در باب تعجب يكى است زيرا « ضرب الرجل » و « فهم الرجل » به معناى فعل تعجب « ما أضربه و ما أفهمه » است .
و سمع : و شنيده شده است : « رحبتكم الطاعة » كه فعل به وزن « فعل » بوده