و مقدارى از ابهام آن رفع شده است ، مانند : « كلا رجلين عندك محسنان » در اين مثال « رجلين » كه اسم مثناى نكره است به واسطه ظرف « عندك » كه صفت آن است تخصيص خورده است و معناى مثال اين گونه مىشود : « هر دوى مردانى كه در نزد تو هستند نيكوكارند » . و كوفيون براى اثبات ادعاى خود ، حكايت مىكنند كه اعراب نيز مىگويند : « كلتا جاريتين عندك مقطوعة يدها » كه مضافاليه « كلتا » نكره مختصه است . يعنى : « هردو كنيزك كه در نزد توست قطع گرديده دستشان » ، و « مقطوعة يدها » كنايه از « تاركة للغزل » يعنى ترككنندهء ريسيدن پشم است
و يجوز مراعاة لفظ : بايد دانست كه « كلا و كلتا » دو كلمه هستند كه لفظا مفرد و معنا تثنيه مىباشند چنان كه كلمه « قوم » لفظا مفرد و معنا جمع است و در عبارات مىتوان در « كلا و كلتا » هم مراعات لفظ آن دو را كرد و گفت : چون « كلا » مفرد مذكر و « كلتا » مفرد مؤنث است بنابراين مىتوان به عنوان مثال به اوّلى ضمير مفرد مذكر و به دوّمى ضمير مفرد مؤنث عود كند مثل اين آيه شريفه :
كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها
« الكهف / 33 »
كه ضمير مفرد مونث در « اكلها » عود به « كلتا » مىكند .
و همچنين مىتوان در اين دو كلمه مراعات معناى آن دو را كرد و گفت : « كلا » تثنيه مذكر و « كلتا » تثنيه مؤنث است ، هرچند مراعات نمودن معناى اين دو قليل الاستعمال است . و محققا در اين شعر فرزدق كه در تشبيه دختر جرير و شوهر آن به اسب چموش است هردو نوع مراعات لفظ و معناى « كلا و كلتا » اجتماع كردهاند :
« كلاهما حين جدّ الجري بينهما * قد أقلعا ، و كلا أنفيهما رابي » « 1 »
شاهد : مراعات و ملاحظهء معناى « كلا » اوّل بهجهت عود ضمير تثنيه در « بينهما » و « قد أقلعا » به آن است ، و همچنين ملاحظه و مراعات لفظ « كلا » دوّم به جهت عود ضمير مفرد در « رابي » به آن است .
معناى شعر : « هر دوى دختر جرير و شوهر آن مانند دو اسب هستند در زمانى
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 4 / 260 . شرح شواهد المغني : 2 / 552 . التصريح على التوضيح : 2 / 43 . الإنصاف :
477 . شرح الاشموني : 1 / 78