كه دويدن بين آن دو اسب جدّى و شديد شود و به يكباره بايستند در حالى كه هر دو بينى آن دو ، باد كرده است » .
فإذا قيل : بنابراين چون مىتوان هم مراعات معنا و هم مراعات لفظ « كلا و كلتا » را كرد ، اگر گفته شود : « زيد و عمرو كلاهما » كه « زيد » مبتدا و واو عاطفه و « عمرو » عطف بر « زيد » است ، در خبر اين عبارت به اعتبار تركيب « كلاهما » دو وجه جايز است ، اگر آن را تأكيد براى « زيد » و « عمرو » فرض شود ، در اين صورت خبر بايد حتما تثنيه باشد زيرا مبتدا تثنيه است به همين جهت در خبر آن گفته مىشود « قائمان » نه « قائم » و لكن اگر « كلاهما » مبتداى دوّم فرض شود ، در اين صورت در خبر آن ، دو وجه جايز است : افراد خبر « كلا » بنابر مراعات لفظ آن ، بنابراين گفته مىشود : « زيد و عمرو كلاهما قائم » و تثنيهء خبر « كلا » بنابر مراعات معناى آن ، در اين صورت گفته مىشود : « زيد و عمرو كلاهما قائمان » و در هردو صورت جمله « كلاهما قائمان يا قائم » خبر براى « زيد و عمرو » است . ولى بايد دانست كه مفرد آوردن خبر « كلا » بنابر مراعات لفظ آن ارجح و راى مختار اين كتاب است .
و على هذا : و بنابراين دو فرض - تاكيد و يا مبتدا بودن « كلا » - در هنگامى كه گفته مىشود : « إنّ زيدا و عمرا » اگر گفته شود « كليهما » تاكيد « زيدا و عمرا » است به همين جهت منصوب شده است ، پس خبر واجب است تثنيه باشد ، زيرا خبر بايد مطابق اسم باشد و گفته شود « إنّ زيدا و عمرا كليهما قائمان » لكن اگر گفته شود « كلاهما » در اين صورت « كلاهما » مبتدا بوده زيرا اگر تأكيد اسم « إن » بود ، بايد اعراب آن را مىگرفت در اين صورت در خبر آن به اعتبار مراعات لفظ و معناى آن ، دو وجه « قائمان » و يا « قائم » جايز است .
و يتعين مراعاة اللفظ : لكن در بعضى از عبارات واجب است كه تنها مراعات لفظ « كلا و كلتا » شود ، مانند اين عبارت : « كلاهما محب لصاحبه » كه ضمير مستتر در « محب » و ضمير مجرورى در « لصاحبه » كه مفرد مذكر هستند به « كلاهما » راجع است . و شايان ذكر است كه مورد وجوب مراعات لفظ « كلا و كلتا » در جايى است كه تحقق فعل يا شبه فعل بعد طرفينى باشد و به طورى كه بتوان بجاى « كلاهما »
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 377
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٣٧٧