و همچنين فرقى نمىكند كه حقيقتا مضافاليه دلالت بر تثنيه داشته باشد لكن مختص به تثنيه نباشد بلكه مشترك بين تثنيه و جمع باشد ، مثل ضمير متكلم مع الغير كه مشترك بين تثنيه و جمع است ، مانند : « كلانا » و همچنين مىتواند آن اسم مضافاليه مفرد باشد كه مجازا از آن اراده تثنيه شده است مانند قول عبد اللّه بن زبعري از شعراى مخضرم از مشركين قريش و از مخالفين سرسخت پيامبر كه در جنگ احد در صف مخالفين بود و بعد از فتح مكه ، اسلام آورد و اين شعر از اشعاريست كه در جنگ احد مىخواند :
« إنّ للخير و للشرّ مدى * و كلا ذلك وجه و قبل » « 1 »
شاهد : مضافاليه « كلا » مىباشد كه اسم مفردى است كه از آن مجازا اراده تثنيه شده است ، زيرا به وسيله « ذلك » اشاره شده است به يك شيء مفرد كه در معنا تثنيه است و آن شي « ما ذكر » يعنى « آنچه كه ذكر شد » مىباشد و هرچند « ما ذكر » مفرد است لكن در معناى خود تثنيه است زيرا چيزىكه در قبل ذكر شده است تثنيه است و آن « خير و شر » است .
معناى شعر : « همانا براى خير و شرّ غايتى است و هركدام از اين دو ، چيزى هستند كه روى و اقبال به سوى آن آورده مىشود » .
على حدّها : استعمال مجازى اسم اشارهء مفرد در تثنيه برطبق استعمال مجازى اسم اشارهء مفرد در تثنيه در قول خداوند متعال است :
قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَ لا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ
« البقرة / 68 »
كه اسم اشاره در آيه لفظ مفردى است كه از آن ، معنايى مجازى اراده شده است كه آن « ما ذكر » است كه مراد از آن تثنيه است زيرا مراد از آن « فارض و بكر » است .
معناى آيه : « حضرت موسى گفت به راستى خداوند مىگويد همانا آن گاو نه
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 4 / 251 ، شرح شواهد المغني : 2 / 549 ، شرح ابن عقيل : 2 / 62 ، النحو الوافي :
3 / 100 ، شرح الاشموني : 2 / 260 ، أوضح المسالك : 2 / 203 ، الحدائق الندية : 208 ، التصريح على التوضيح :
2 / 403 .