گفت : مادرى داشتم كه مرده است و بر گردن او روزهء قضاست ، آيا بعنوان نايب او روزه بگيرم . حضرت فرمودند : اگر قرضى بر ذمّهء او بود ادا مىكردى ؟ آن زن گفت :
بله . سپس حضرت فرمودند : « فصومي عن امّك » . « 1 »
معناى حديث : « پس تو روزه بگير بدل از مادرت » . زيرا اين هم يك نوع قرض و دين است .
الثّالث : سوّمين معناى « عن » استعلاء است كه در اين معنا مترادف معناى « على » مىباشد و در كلام مىتوان به جاى آن « على » قرار داد و در معناى كلام تغييرى حاصل نگردد ، مانند آيه شريفه :
وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ
« محمد / 38 »
شاهد : در مترادف بودن « عن » با « على » در آيه است زيرا ماده « بخل » با « على » متعدّى مىشود .
الرّابع : چهارمين معناى « عن » تعليل و بيان عليّت مجرور براى وقوع فعل ماقبل است ، مانند قول خداوند متعال درباره علّت استغفار حضرت ابراهيم براى پدرخواندهاش :
ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ
. « التوبة / 114 »
شاهد : معناى تعليل داشتن « عن » در آيه است .
معناى آيه : « نبود طلب آمرزش حضرت ابراهيم براى پدرخواندهاش - آزر - مگر بدليل وعدهاى كه حضرت ابراهيم آن وعده را داده بود به پدرخواندهاش پس زمانى كه آشكار شد او دشمن خداست حضرت ابراهيم دورى از او گزيد ، همانا حضرت ابراهيم شخصى بسيار خداترس و بردبار است » .
و مانند قول خداوند متعال در حكايت قول قوم هود خطاب به ايشان :
قالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَ ما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَ ما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ
« هود / 53 »
هامش
( 1 ) - صحيح مسلم : 2 / 804 .