سه وجه قراءت كردهاند اگر آنان از عرب معتبر در كلام و استعمال زمانا و مكانا باشند ، خود نفس روايت آنان دليل است . « 1 »
و إذا قلت : و اگر زمانى تو بگويى : « قام القوم حتّى زيد قام » در اسم بعد از « حتّى » دو وجه رفع و جر جايز است و نصب آن جايز نمىباشد زيرا ماقبل « حتّى » اسم منصوبى نيست تا اينكه « زيد » بر آن عطف شود و منصوب گردد .
بايد دانست كه در صورت رفع « زيد » در مثال ، احتمال دارد كه رفع آن ، از ناحيهء يكى از اين سه جهت باشد :
1 - « حتّى » ابتدائيه بوده و « زيد » مبتدأ و « قام » خبر آن باشد .
2 - « حتّى » عاطفه بوده و « زيد » عطف بر « القوم » باشد .
3 - « حتّى » ابتدائيه بوده و « زيد » فاعل فعل محذوف « قام » باشد كه به قرينه ذكر آن در بعد ، حذف شده است ، و تقدير و اصل مثال اين گونه بوده است : « قام القوم حتّى قام زيد قام » .
و الجملة الّتى : و جملهاى كه بعد از اسم مذكور عقب « حتّى » مىآيد ، مانند :
« قام » دوّم در مثال فوق ، بنا بر تركيب اوّل خبر است و محل آن مرفوع مىباشد و بنابر تركيب دوّم ، مؤكّد « قام » اوّل است و محل اعراب ندارد زيرا خود جملهء مؤكّد در اين مثال مستأنفه است و محلى از اعراب ندارد ، و تركيب عبارت نيز همينگونه است اگر « حتّى » را جاره فرض كنيم . و بنا بر تركيب سوم جملهء « قام » مفسّر جملهء « قام زيد » است كه فعل آن حذف گرديده و تنها فاعل آن باقى مانده و در اين صورت نيز آن جمله محلى از اعراب ندارد زيرا جملهء تفسيريه از جملاتى است كه داراى محل اعراب نمىباشد .
هامش
( 1 ) - الاقتراح : 71 .