أحدها : يكى از آن وجوه و عناوين نحوى « حتّى » ، اين است كه جزء حروف جاره و در حكم « إلى » هم از حيث معنا و هم از حيث عمل باشد يعنى داراى معناى انتهاى غايت بوده و عمل آن نيز جر مىباشد .
للانتهاء « حتّى » و لام و « إلى » * و « من » و باء يفهمان بدلا
و لكن « حتّى » جاره از سه ناحيه با « إلى » افتراق و تخالف دارد :
1 - همانا براى مجرور « حتّى » دو شرط است :
الف - شرط عام : يعنى اين شرط در تمامى موارد استعمال « حتّى » جاره بايد مراعات شود ، و آن اين است كه بايد مجرور آن ، اسم ظاهر بوده و ضمير نباشد ، به خلاف « إلى » كه مىتواند مجرور آن ، اسم ظاهر و همچنين ضمير باشد .
مانند قول شاعر :
« فينا الرسول و فينا الحقّ نتبعه * حتّى الممات و نصر غير محدود » « 1 »
شاهد : دخول « حتّى » جاره بر اسم ظاهر است .
معناى شعر : « در ميان ما مىباشد حضرت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و در ميان ما مىباشد دين حقّ كه ما پيروى مىكنيم آن را تا مرگ ، و در ميان ما پيروزى غيرمحدود و بىنهايت مىباشد » .
قابل ذكر است كه كلمه « نصر » در شعر عطف بر « الحقّ » است .
خلافا للكوفيين و مبرّد : در حالى كه اين قول كه « حتّى » جاره تنها بر اسم ظاهر مىآيد و بر ضمير داخل نمىشود خلاف قول كوفيين و مبرّد مىباشد ، آنان معتقدند كه « حتّى » بر ضمير نيز داخل مىشود .
فأمّا قوله : اگر كسى اشكال كند كه در اشعار عرب مانند شعرى كه چند سطر ديگر ملاحظه مىكنيد ، « حتّى » بر ضمير داخل شده است ، جواب اين است كه اين به جهت ضرورت شعرى و تصحيح قافيه است :
هامش
( 1 ) - در كتب روايى اشعار در ارتباط با شاعر اين شعر اختلاف است بعضى اين شعر را به حسان بن ثابت و بعضى به عبد اللّه بن رواحه نسبت مىدهند ، لكن اكثر ضابطين اشعار آن را از اشعار حسان مىدانند . مراجعه شود به :
ديوان حسان : 242 ، مناقب ابن شهر آشوب : 1 / 168 .