رسد به تمسك به آن در اين مورد .
ولى همانطور كه در اين نسخه ملاحظه مىكنيد ، عبارت صحيح « أنشد الفرزدق » است كه خود ابن هشام به اين شعر فرزدق تمسك كرده است ، هرچند بهتر اين بود كه به جاى لفظ « أنشد » فعل « انشأ » مىآورد زيرا فعل « أنشد » شامل شعر ديگر خواندن نيز مىشود و « انشأ » فقط براى شعر خود خواندن استعمال مىشود .
كه اين هم عامل ديگرى براى ايجاد توهم شده است .
3 - گاهى در بعض استعمالات ممكن نيست - از جهت قواعد نحوى - الفاظ موجود در جواب ، عامل و ناصب باشد ؛ زيرا گاهى بر سر جواب و الفاظ مقرون با آن « إذا » فجائيه است كه جانشين فاء جواب مىباشد ؛ و گاهى حروف ناسخ - حرف مشبهة بالفعل و مشبهة به « ليس » و « لا » نفى جنس - در صدر جواب هستند و هر كدام از اينها ، نمىتواند مابعد آنها در ماقبل از آنها به جهت صدارتطلبى اين حروف عمل كند ؛ و گاهى آن لفظى كه در جواب شأنيت عمل دارد ، خود صفت براى موصوفى است ، و مىدانيم كه صفت نمىتواند در قبل از موصوف خود عمل كند ، زيرا صفت در صورت اعتماد بر موصوف مىتواند عمل كند ، و اگر معمول آن مقدم بر موصوف شود ، گويا صفت عمل كرده و تكيه و اعتماد بر موصوف نيز نكرده است و اين نوع عمل جايز نيست ، « 1 » مانند قول خداوند متعال :
فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ فَذلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ
« المدثر / 8 و 9 »
شاهد در « عسير » است كه تنها در جواب ، او شأنيت عمل بر « إذا » را دارد ، و صفت براى « يوم » است ، و او نيز نمىتواند بر « إذا » عمل كند ؛ زيرا صفت بر ماقبل موصوف خود عمل نمىكند و زجاج « 2 » نيز همين رأى را دارد . بنابراين طبق مبناى اكثرين ، « إذا » عامل نخواهد داشت . و معمول بدون عامل همانند اثر بدون مؤثّر است و اين اشتباه است . بنابراين ، قول اكثرين صحيح نمىباشد .
هامش
( 1 ) - البيان : 2 / 473 .
( 2 ) - إعراب القرآن : 3 / 712 .