2 - همانا شأن چنين است كه بر اكثرين لازم مىآيد در مثل « إذا جئتني اليوم أكرمتك غدا » بگويند كه عمل مىكند فعل « أكرمتك » كه در جواب است در دو ظرف زمان متضاد ، كه عبارتند از : « غدا » و « إذا » كه اراده شده از آن « اليوم » زيرا كه « إذا » از ظروف زمانيهء مبهمى مىباشد كه باتوجّه به مضاف اليه ، زمان آن تعيين گشته و مراد از آن روشن مىگردد . و زمان جملهء بعد « اليوم » است پس « إذا » داراى اين معناى ظروف زمانى مىگردد .
و بايد دانست كه عملكردن متعلّق در دو ظرف زمان متضاد « غدا » و « اليوم » باطل است ، زيرا اوّلا حدث و فعل واحد معيّن و مشخص هرگز انجام دادن آن ، به طور كامل ، در دو زمان واقع نمىگردد . هرچند اگر كامل انجام نشود ، مىتوان نصف آن را در زمانى و نصف ديگر را در وقت ديگر انجام داد . و اين اشكال صناعى و فنى نحوى بر قول آنها در مثال است ، و ثانيا اشكال معنوى تركيب اكثرين در مثال ، اين است كه متكلّم قصد وقوع اكرام مخاطب را در فردا كرده است ، لكن اگر اكرام ، عامل و متعلّق « إذا » باشد ، وقوع اكرام در « اليوم » مىشود ، چون « إذا » داراى معناى « اليوم » به واسطهء وجود آن در جملهء مضاف اليه « إذا » است كه اين نوع معنا خلاف قصد و مراد متكلّم است .
فإن قلت : و اگر بگويد : پس عامل نصب « اليوم » در مثال بنا بر قول اوّل كه مىگويد : عامل « إذا » فعل شرط است ، چيست ؟ و اگر فعل « جئتنى » باشد چگونه يك عامل مىتواند در دو ظرف زمان علم كند ؟
قلنا : ما در جواب مىگوييم كه عمل عامل واحد در دو ظرف زمان اگر آن دو متضاد با هم نباشند جايز است ، و در مثال نيز اين گونه است بهطورى كه اگر عامل هردو ظرف يعنى « إذا » و « اليوم » فعل شرط « جئتنى » بدانيم آن دو ظرف باهم متضاد نيستند ، زيرا « إذا » ظرف زمان عام و مبهمى است كه مىتواند بر هرزمان مذكور در جملهء مضاف اليه منطبق شود ، به خلاف قول دوّم كه اگر عامل ، فعل مذكور در جواب باشد ، دو ظرف آن « إذا » و « غدا » متضاد مىباشند و آن اشكال وارد مىگردد . زيرا زمان « إذا » به واسطهء اضافه به جملهء بعد ، « اليوم » شده و مشخص شده
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 92
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٩٢