« إذ ما »
متن « إذ ما » أدات شرط تجزم فعلين - نحو قوله :
شرح « إذ ما » از ادات شرط است ، و معناى آن تعليق و ترتّب وقوع جزاء بر شرط مىباشد ، و از ادات شرط عامل است ، و دو فعل شرط و جزاء را جزم مىدهد ، مانند :
« و إنّك إذ ما تأت ما أنت آمر * به تلف من إيّاه تأمر آتيا » « 1 »
شاهد در جزم فعل « تأت » و فعل جزاء « تلف » به حذف ياء لام الفعل مىباشد . و « ما » موصول و مفعول « تأت » و جملهء اسميهء « أنت آمر به » صلهء آن ، و « من » موصول و مفعول « تلف » به معناى « تجد » ، و جملهء « إيّاه تأمر » مشتمل بر مفعول مقدم و فعل و « أنت » مستتر فاعل ، صله براى آن موصول است و « آتيا » مفعول دوّم براى « تلف » مىباشد .
معناى شعر : « همانا تو اگر انجام دهى آنچه را كه تو امركنندهاى به آن ، مىيابى كسى را كه امر كردهاى او را ، آورندهء آن » .
بحث ديگرى كه در اين كلمه مطرح است ، مسأله نوعيت آن است ، سيبويه « 2 » قائل به حرفيت اين كلمه بوده و مىگويد : مانند « إن » شرطيه است نوعا و عملا و معنا . زيرا اين كلمه مركب از « إذ » و « ما » بوده و بعد از آنكه « إذ » با « ما » تركيب شد ،
هامش
( 1 ) - شرح ابن عقيل : 2 / 367 ، قطر الندى : 89 ، شرح الاشموني : 3 / 11 .
( 2 ) - الكتاب : 1 / 505 .