متن و هي حرف عند الأخفش و يرجّحه قولهم : « خرجت فإذا إنّ زيدا بالباب » بكسر « إنّ » . . .
شرح دربارهء نوعيّت « إذا » فجائيه بين نحويين اختلاف است ، اخفش و كوفيون قائل به حرفيت آن هستند . و قول آنها نسبت به اقوال ديگر ترجيح دارد ، زيرا در مثال مذكور در متن اگر « إذا » اسم و ظرف باشد ، بايد . عامل و متعلّق داشته باشد ، و در عامل آن در اين مثال ، دو احتمال است :
الف : « خرجت » ، كه اين احتمال صحيح نيست ، زيرا فاء مانع از عمل است .
زيرا اين فاء يا عاطفه است و يا زائده لازمه ، كه در صورت اوّل عطف جمله بر جمله مىكند و در اين صورت معناى سببيّت نيز دارد و بنابراين فرض نمىتواند جزء جملهء معطوف عليه در اجزاء معطوف عمل كند ، زيرا دو جمله مستقل هستند كه با حرف عطف به هم ربط داده شدهاند ، و در صورت زائده بودن نيز به علّت دايمى و لازم بودن ، مانع از عمل فعل قبل است . « 1 »
ب : متعلّق خبر « إنّ » كه فعل يا شبه فعل عموم است ، كه اين احتمال نيز صحيح نمىباشد ، چون مابعد « إنّ » نمىتواند بر ماقبل آن عمل كند زيرا از كلمات صدارت طلب است . بايد دانست تمامى حروف مشبهة بالفعل صدارت طلب هستند به غير از « أنّ » . و به همين جهت قيد « بكسر إنّ » ذكر شده است .
و چون « إذا » فجائيه اگر اسم بود حتما عامل مىخواست زيرا ظرف مىبود و هرظرفى عامل مىخواهد و در اينجا عاملى براى آن نمىتوان فرض كرد ، پس قول به حرفيت آن بر اسميت آن ترجيح دارد .
ولى « إذا » نزد ديگر نحويين اسم مىباشد ، لكن اين گروه در صنفيت آن با هم اختلاف دارند . مبرّد ، ابو على فارسى ، ابن جنى و ابو بكر بن خياط قائل به ظرف
هامش
( 1 ) - ر . ك ، مغني الأديب : 1 / 140 .