« إذا »
متن « إذا » على وجهين :
الأوّل : أن تكون للمفاجاة فتختصّ بالجمل الاسمية ، و لا تحتاج لجواب و . . .
شرح يكى از كلمات كثير الاستعمال در زبان عرب ، « إذا » مىباشد ، و آن بر دو نوع است :
1 - « إذا » فجائيه كه دلالت بر وقوع ناگهانى مابعد ، هنگام انجام فعل ماقبل ، مىكند . و از حيث استعمال فقط بر جملهء اسميّه داخل مىشود ، و به خلاف نوع دوّم ، احتياج به جواب ندارد ، زيرا از كلماتى مانند ادات استفهام و شرط كه احتياج به جواب دارند ، نمىباشد ، و در ابتداى جمله نيز واقع نمىشود ، زيرا به مقتضاى معناى آن ، بايد بين دو جمله قرار گيرد كه بيانگر وقوع غيرمنتظره بودن مضمون مابعد در هنگام وقوع ماقبل باشد ، و معناى زمانى آن ، نسبت به زمان جملهء ماقبل ، حال است .
و مراد از « حال » ، حال تكلّم متكلّم نيست ، بلكه حال وقوع فعل ماقبل مىباشد ، يعنى مضمون جمله بعد ، در حال وقوع جملهء قبل صورت گرفته است .
و شاهد بر تمامى مطالب فوق اين آيهء شريفه است كه معجزهء حضرت موسى عليه السّلام را بيان مىكند :
فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى
« طه / 20 »
معناى آيه : « پس موسى افكند آن عصا را پس ناگهان در اين هنگام آن عصا مارى شد كه حركت مىكرد » .