عليه او شهادت داده مىشود - مىكند ، تفريق و تجزيه و جدا مىكند به دو گروه « غنيا » و « فقيرا » .
مثال ديگر ، اين آيهء شريفه كه در مقام بيان تبليغات اهل كتاب ( نصارى و يهود ) به مؤمنين است :
قالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى
« البقرة / 135 »
شاهد در داشتن « أو » معناى تفريق براى قول و ضمير واو در « قالوا » است .
زيرا ضمير فاعلى آن راجع به اهل كتاب است كه هم شامل يهوديان و هم مسيحيان مىشود و چون آن دو گروه در آيه با هم به صورت ضمير آورده شده و همچنين گفتار آنان نيز در آيه با يك فعل « قالوا » آورده شده ، لفظ « أو » هم فاعل و هم قول آنان را از هم جدا مىكند ، تا مشخص شود هرقولى از آن كيست . شايان ذكر است كه در آيه از ذكر تفريق فاعل به قرينهء ذكر تفريق مقول قول آنان صرف نظر شده است .
معناى آيه : « گفتند اهل كتاب بوده باشيد اى مسلمين ، يهودى يا نصرانى » .
نكته : فرق بين تقسيم و تفريق اين است كه تقسيم عبارت است از : تبيين آنچه كه تحت يك ماهيت و حقيقت است كه اگر آن شئ ، كلى باشد از باب تقسيم كلى به جزئيات مىشود مانند : « الكلمة : اسم أو فعل أو حرف » ، و اگر كلّ باشد از باب تقسيم كلّ به اجزاء مىشود مانند : « جسم الإنسان راس ، أو صدر أو رجل » ، امّا تفريق عبارت است از : قطع اتّصال دو شئ و يا بيشتر - چه آنها داراى يك ماهيت و حقيقت باشند و چه نباشند - بنابراين تفريق اعم از تقسيم است چنان كه شمنى « 1 » و ابو هلال عسكرى « 2 » به اين نكته اشاره كردهاند ، ولى دسوقى « 3 » و دمامينى « 4 » مىگويند : هيچگونه فرقى باهم ندارند .
و غيره عدل عن العبارتين : غير ابن مالك مانند سيوطى « 5 » ، ابو البقاء « 6 » ، عباس حسن « 7 » ، و از مفسرين ؛ علامه طباطبايى « 8 » براى بيان معناى هفتم « أو » از اين
هامش
( 1 ) - المنصف : 1 / 141 .
( 2 ) - فروق اللغوية : 122 .
( 3 ) - حاشية الدسوقي : 1 / 70 .
( 4 ) - تحفة الغريب : 1 / 142 .
( 5 ) - همع الهوامع : 2 / 134 .
( 6 ) - الإملاء : 1 / 58 .
( 7 ) - النحو الوافي : 3 / 606 .
( 8 ) - الميزان : 1 / 310 .