« أو »
متن « أو » حرف عطف ، ذكر له المتأخّرون معاني انتهت إلى اثني عشر :
أحدهما : الشك ، نحو :
لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ
« المؤمنون / 113 »
شرح يكى از كلمات كثير الاستعمالى كه با همزه شروع مىشود ، « أو » مىباشد ، اين كلمه حرف عطفى است كه معطوف و معطوف عليه را در اعراب و حكم شريك مىكند . در ارتباط با معناى آن بين علماى نحو اختلاف است ، متقدّمون از علماى نحو قائل هستند كه تنها يك معنا دارد ، لكن متأخّرون قائل به اشتراك لفظى « أو » بوده و براى آن معناى زيادى نقل كردهاند كه به دوازده معنا مىرسد كه عبارتند از :
1 - شك و ترديد متكلّم در وقوع ماقبل يا مابعد « أو » ، مانند اين آيهء شريفه كه حكايت پاسخ كفّار در روز قيامت در مقابل اين سؤال كه چه مدت در زمين شما توقف داشتيد ؟ مىباشد . و آنان با جهل و شك مىگويند :
لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ
« المؤمنون / 113 »
فراء « 1 » ، سيوطى « 2 » ، اشموني « 3 » و علامهء طبرسى « 4 » در آيه ، همين معنا را براى « أو » ذكر كردهاند .
2 - ابهام و تشكيك و به ترديد انداختن مخاطب ، مانند قول خداوند متعال كه به پيامبر مىآموزد كه چگونه كفار كه ادعاى حقانيت دارند به شك بياندازد :
وَ إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً
« سبأ / 24 »
هامش
( 1 ) - معاني القرآن : 3 / 243 .
( 2 ) - همع الهوامع : 2 / 134 .
( 3 ) - شرح الاشموني : 3 / 106 .
( 4 ) - مجمع البيان : 4 / 121 .