و شايان ذكر است كه تقدير تأويل به مصدر در جملاتى كه خبر آن ظرف يا جار و مجرور است ، چون در حقيقت خبر ، متعلّق محذوف آن دو بوده و آن متعلّق مشتق است پس هرگاه خبر « أنّ » ظرف يا جار و مجرور بود اين قسم داخل در مواردى است كه خبر مشتق مىباشد ، بنابراين از آن متعلّق « استقر يا مستقر » مصدر را گرفته و اضافه به اسم مىشود مانند قول امير المؤمنين در خطبهء غرّاء در بيان حقايق جهان هستى :
« و أعلموا أن مجازكم على الصراط » . « 1 »
تقدير تأويل آن : « و اعلموا استقرار مجازكم على الصراط » مىباشد .
ب : اگر خبر جامد باشد ، مصدر يكى از افعال عموم « كون » در ابتداى كلام بعد از حذف « أنّ » آورده مىشود ، زيرا تمامى خبرهاى جامد مىتوان با ضميمهء افعال يا شبه فعل عموم آنها را اسناد به مبتدأ و مخبر عنه داد ، چون دلالت بر صرف وجود مىكنند و تمام خبرها نيز براى مبتدأ خود وجود دارند و آنگاه « كون » اضافه به اسم « أنّ » مىگردد و خبر آن خبر براى « كون » قرار داده مىشود . به عنوان مثال به جاى « هذا زيد » مىتوان گفت « هذا كائن زيدا » و معناى هردو نيز يكى است .
بنابراين در آيهء شريفه :
وَ أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ
« الأنعام / 153 » .
تقدير تأويل به مصدر آن « كون هذا صراطى » مىباشد .
و تخفّف « أنّ » : تخفيف داده مىشود « أنّ » به حذف يكى از دو نون ، و عمل آن با خصوصيات خاصى كه در اسم و خبر آن است ، باقى مىماند كه شرح آن در بحث « أن » مخفّفه از ثقيله گذشت .
الثّاني : دوّمين صنف « أنّ » به معناى « لعلّ » است و يكى از لغات آن مىباشد و كلمه « لعلّ » داراى لغات زيادى است : « 2 »
« علّ ، لعنّ ، عنّ ، لانّ ، أنّ ، و عنّ ، لغنّ ، غنّ ، لعل ، لعلّت ، لو أن » .
هامش
( 1 ) - نهج البلاغة : ط 82 / 192 .
( 2 ) - همع الهوامع : 1 / 134 .