اضافه كردهاند ، و علامت و معيار تشخيص آن را ، وقوع افعال محقّق الوقوع بعد از آن دانستهاند ، مانند اين آيهء شريفه كه در بيان وجوب پرهيزكارى است :
وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
« المائدة / 57 »
و چون خطاب به مؤمنين است پس مؤمن بودن آنان حتمى و محقّق است ، و در « إن » شرطيه بايد جملهء شرط آن محتمل الوجود باشد ، پس در اينجا به معناى « إذ » است ، زيرا آيه در مقام تعليل براى وجوب و حتميت مراعات تقوى است .
و دليل دوّم كوفيون ، آيهء شريفهء ديگرى است كه در مقام بيان وعدهء خداوند است به مؤمنين به اينكه شما در آينده به مكه خواهيد رفت در حالى كه در امن و امان هستيد ، انشاء اللّه . و تأييد خوابى كه پيامبر در اينباره ديده بودند مىباشد :
لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ
« الفتح / 27 »
و چون مشيت خداوند محققا بر ورود مؤمنين به مسجد الحرام تعلّق گرفته است به همين جهت فعل « تدخل » به نون مشدّده تأكيد شده است ، بنابراين تحقّق اين فعل حتّمى بوده و معلّق بر تحقّق فعل ديگرى به عنوان شرط تحقّق و وقوع آن نيست ، پس « إن » معناى شرطيت نداشته بلكه معناى « إذ » مىدهد و معناى آيه مىشود : « هرآينه داخل مىشويد حتما مسجد الحرام را زيرا كه خداوند خواسته است ، در حالى كه در امان هستيد . »
بنابراين نمىتواند « إن » در آيه شرطيه باشد ، زيرا هيچ وقت بعد از « إن » شرطيه ، فعل محقّق الوقوع قرار نمىگيرد و در آيه خواست خداوند به ورود مؤمنين به مسجد الحرام حتّمى است پس « إن » معناى تعليل دارد ، زيرا اين آيه در جواب طعن منافقين است كه بعد از عدم موفقيت مسلمين در ورود به مكّه و بعد از صلح حديبيه ، وقتى مؤمنين به مدينه برگشتند ، منافقين به سركردگى عبد اللّه بن ابى ، عبد اللّه بن نفيل و رفاعة بن الحرث « 1 » ، مىگفتند : شما كه وارد مكه نشديد ، و اعمال
هامش
( 1 ) - الكشاف : 4 / 345 .