« إمّا أقمت و أمّا أنت مرتحلا * فاللّه يكلأ ما تأتي و ما تذر » « 1 »
اصل شعر اين گونه بوده است « إن ما أقمت و أن كنت مرتحلا » سپس نون « إن » شرطيه بعد از تبديل به ميم ، در ميم « ما » زائده ادغام شد و تبديل به « إمّا » شد و « أقمت » فعل ماضى مخاطب از باب إفعال به همراه فاعل ، جملهء شرط ، واو عاطفه و « أمّا أنت » در اصل « أن كنت » بوده است كه فعل ناقص در « كنت » حذف گرديد و عوض آن « ما » زائده جايگزين شد و ضمير منفصل گرديد و نون « أن » بعد از تبديل به ميم در ميم « ما » ادغام شد و « مرتحلا » به معناى كوچكننده ، و خبر « كان » محذوف است و مصرع دوّم جواب شرط اوّل است . « اللّه » مبتدأ و « يكلا » به معناى « يحفظ » خبر است و « ما » موصوله محلا منصوب و مفعول فعل و « تأتي » به معناى انجام دادى تو ، فعل و فاعل مخاطب ، صله و « ما تذر » عطف بر موصول و صله و « تذر » به معناى ترك كنى تو مىباشد ، و عائد به موصول محذوف است ، زيرا اگر عائد ضمير متصل منصوب ، و عامل آن فعل يا شبه فعل بوده باشد ، جايز است حذف شود . در اصل « تاتيه » و « تذره » بوده است . چنان كه ابن مالك در موارد جواز حذف عائد مىگويد :
في عائد متصل إن انتصب * بفعل أو وصف كمن ترجوا يهب
معناى شعر : « اگر اقامت كنى و اگر بوده باشى كوچكننده ، خداوند حفظ مىكند آنچه كه تو آوردى و واگذاردهاى » .
2 - دوّمين معنايى كه علما بر آن معانى چهارگانهء « أن » اضافه كردهاند ، اين است كه « أن » معناى نفى دهد كه مىتوان « لا » نافيه جاى آن گذاشت و معناى مراد متكلّم از كلام ، فرقى نكند . اين معنا را براى « أن » بعضى از نحويين مانند فراء « 2 » در اين آيهء شريفه قائلند :
وَ لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ
« آل عمران / 73 »
شاهد در اين است كه « أن يوتى » معناى « لا يوتى » مىدهد ، و علّت قول به
هامش
( 1 ) - الخزانة : 2 / 82 ، شرح ابن يعيش : 2 / 98 ، منحة الجليل : 1 / 298 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 1 / 179 ، شرح شواهد المغني : 1 / 118 .
( 2 ) - معاني القرآن : 1 / 323 .