شاهد در آيه ، اين است كه در جمله مفسّر فعل « قلت » است كه تأويل به فعلى كه معناى قول دارد ، برده مىشود ، زمخشرى « 1 » گفته : جائز است كه « أن » مفسّره باشد و فعل « قلت » تأويل به فعلى از مادهء « الأمر » كه به معناى قول نيز است برده شود و تقدير اين گونه باشد : « ما أمرتهم إلّا بما أمرتني به أن اعبدوا اللّه » . و در اين صورت « اعبدوا اللّه » تفسير « أمرتهم » مىباشد .
ابن انبارى « 2 » اين نظريه را دارد ، ولى ابو البقاء « 3 » قائل است به اينكه « أن » مصدريه است .
4 - حرف جر بر « أن » داخل نشده باشد ، زيرا مثلا اگر بگويى : « كتبت إليه بأن افعل » ، « أن » مصدريه است زيرا حروف جر فقط بر اسم صريح يا مؤول - حرف مصدرى با فعل - مىآيد و بر حرف داخل نمىشوند .
متن مسألة : إذا ولي « أن » الصالحة للتفسير مضارع معه « لا » نحو : « أشرت إليه أن لا تفعل » جاز رفعه على تقدير « لا » نافية ، و جزمه . . .
شرح اگر بعد از « أن » كه صلاحيت و شرايط تفسيريه بودن دارد ، فعل مضارعى قرار گيرد كه با آن « لا » ذكر شده باشد ، مانند مثال مذكور ، در اعراب فعل مضارع آن سه وجه جائز است :
1 - رفع ، بنا بر اينكه « لا » نافيه است و « أن » تفسيريه و معناى مثال مىشود :
« اشارتى كردم به او كه يعنى انجام نمىدهى تو » .
2 - جزم ، بنا بر اينكه « لا » ناهيه و « أن » تفسيريه باشد و معناى مثال مىشود :
« اشارتى كردم به او كه يعنى نبايد انجام دهى تو » .
3 - نصب ، بنا بر اينكه « لا » نافيه و « أن » مصدريه باشد ، و در اين صورت « أن
هامش
( 1 ) - الكشاف : 1 / 695 .
( 2 ) - البيان : 1 / 1310 .
( 3 ) - الإملاء : 1 / 233 .