آن گذشت . و از همين قبيل است فعل در جمله مفسّر در آيهء شريفه :
وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا
« ص / 6 »
زيرا « انطلاق » يعنى رهايى كه بيشتر در رهايى از قيد و بند ، كه لازمهء آن فرار و رفتن و مشى است ، استعمال مىشود ، لكن در آيه ، در رهايى و انطلاق زبان ملأ و اشراف كفّار كه به اين كلام - أن أمشوا - با ديگر كفار سخن مىگفتند ، استعمال شده است . همانطور كه مراد از « امشوا » راه رفتن متعارف كه با پا صورت مىگيرد ، نيست ، بلكه مراد استمرار و بقاء و تعصّب بر چيزى است و آن چيز در اينجا كفر است .
معناى آيه : « گفتند اشراف كفّار كلامى را كه آن كلام اين است ادامه دهيد كفر را » .
طبرسى « 1 » ، ابو البقاء « 2 » ، زجّاج « 3 » ، ابن انبارى « 4 » ، زمخشرى « 5 » و اشمونى « 6 » اين رأى را اختيار كردهاند ، ولى فراء « 7 » قائل به مصدريه بودن آن است .
نكته : چون آيه داراى يك نحوه دقت و پيچيدگى در شناخت « أن » تفسيريه داشت با عبارت « منه » آورده شد ، و اين عبارت در اين قبيل موارد آورده مىشود .
3 - در جمله مفسّر فعل يا شبه فعلى از مشتقات « قول » نباشد ، و اگر بود آن را به فعلى تأويل برده شود كه معناى قول داشته باشد ، مانند اين آيه شريفه كه در بيان و حكايت جواب حضرت عيسى عليه السّلام است در روز قيامت هنگامى كه نصارى ادعا مىكنند كه حضرت عيسى عليه السّلام گفته است در الوهيت قائل به سه خدايى شوند و خداوند براى رد آنها از حضرت سؤال مىكند :
أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ
« المائدة / 116 » .
ايشان جواب مىدهند :
ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ
« المائدة / 117 » .
هامش
( 1 ) - مجمع البيان : 4 / 466 .
( 2 ) - الإملاء : 2 / 209 .
( 3 ) - إعراب القرآن : 3 / 796 .
( 4 ) - البيان : 2 / 313 .
( 5 ) - الكشاف : 4 / 73 .
( 6 ) - شرح الاشموني : 3 / 285 .
( 7 ) - معاني القرآن : 2 / 399 .