گفتهاند : اين كلمه اسمى بسيط مىباشد و به معناى « حقّا » است ، ولى ديگران قائلند به اينكه « أما » دو كلمه است : 1 - همزهء استفهام . 2 - « ما » نكره به معناى « شئ » ، كه قابل صدق بر تمامى اشياء و موجودات جهان است ، لكن مراد از آن در اينجا يك شئ خاص مىباشد و آن « حقّ » است . و همين قول اخير صواب و صحيح است .
متن و موضع « ما » النصب على الظرفية كما انتصب « حقّا » على ذلك في . . .
شرح بر مبناى ابن خروف « أما » چون حرف است ، محل اعراب ندارد و طبق نظريهء خليل بن احمد كلّ « أما » چون اسم است محل اعراب نصب بنا بر ظرفيت دارد و بنابر نظريهء تركيب كه قول اخير است ، تنها « ما » داراى محل اعراب است كه آن نصب بنا بر ظرفيت مجازيه است همانطور كه مترادف آن « حقّ » در عباراتى مشابه كه قبل از آن همزه استفهام و بعد از آن « أنّ » آمده ، منصوب بنا بر ظرفيت مجازيه كه متضمن معناى « في » مىباشد ، است ، مانند قول شاعر :
« أحقّا أنّ جيرتنا استقلّوا * فنيّتنا و نيّتهم فريق » « 1 »
شاهد در نصب « حقا » بنابر ظرفيت است كه متعلّق به افعال عموم خبر مقدّم بوده و « أنّ » و دو معمولش مؤول به مصدر ، مبتداى مؤخّر مىباشد اين تركيب بنابر قول سيبويه « 2 » است ، ولى تركيب ديگرى همانطور كه قبلا گفته شد در اينجا وجود دارد كه « حقا » مفعول مطلق نيابتى و « أنّ » و مابعد فاعل آن مىباشد كه اين قول مبرّد است . « جيرة » جمع « جار » اضافه به ضمير متكلّم ، اسم « أنّ » و « استقلوا » به معناى كوچ كردند ، خبر آن و « نيت » مبتدأ و مضاف به ضمير متكلم و « نيتهم » عطف بر آن و « فريق » خبر است .
هامش
( 1 ) - همع الهوامع : 2 / 71 ، شرح الاشموني : 1 / 278 ، الكتاب : 1 / 547 ، التصريح على التوضيح : 1 / 221 ، لسان العرب : 10 / 300 و 12 / 975 ، شرح شواهد المغني : 1 / 170 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 1 / 346 .
( 2 ) - الكتاب : 1 / 547 .