بدون ادات استفهام يا « أحقّا » با ادات استفهام است ، بررسى و تحقيق پيرامون اين مسأله به زودى بيان مىشود .
از خصوصيات اين وجه ، مفتوح بودن همزهء « انّ » است ، زيرا بنا بر هردو نظريه كه در معناى آن است ، يا « أنّ » و دو معمولش ، فاعل است براى « ما » كه معناى « حقّا » مىدهد و « ما » محلا منصوب است بنا بر مفعول مطلق نيابتى از فعل ماضى « حقّ » يعنى در اصل بوده : « احقّ ما أنّ . . . » سپس فعل حذف شده است و « ما » به معناى « حقّا » نائب از آن گرديده ، يا « أنّ » و دو معمولش تأويل به مصدر رفته و مبتداى مؤخّر است و « ما » به معناى « حقا » ظرف و خبر مقدم مىباشد كه در اصل « في ما » بوده است . و مىدانيم كه چون فاعل و مبتدأ بايد مفرد باشد بنابراين همزهء « أنّ » مفتوحه است چون به خلاف « إنّ » تنها « أنّ » با دو معمولش حكم مفرد دارد زيرا مؤول به مصدر است . در بين نحويين دو بحث مهم پيرامون قسم دوّم « أما » مطرح است : 1 - نوعيت . 2 - معنا .
ابن خروف كه از نحويين اندلس است مىگويد : « أما » حرف بسيطى است كه با « أنّ » و دو معمولش يك كلام را تشكيل مىدهند ، كلامى كه مركّب از يك حرف و يك اسم مؤول ( أنّ و دو معمولش ) است ، چنان كه ابو على فارسى قائل است در
« يا زيد » كه كلامى مركّب از حرف و اسم است . البته اين در جايى است كه حرف معناى فعل را برساند مثل « يا » كه معناى « أدعو » دارد ، يا معناى اسمى داشته باشد ، مثل : « أما » كه معناى « حقّا » دارد . چون اصل در كلام اين است كه حداقل مركّب از اسم و اسم يا اسم و فعل باشد .
متن قال بعضهم : هي اسم بمعنى « حقّا » و قال آخرون . . .
شرح بعضى از نحويين مانند خليل بن احمد « 1 » ، سيوطى « 2 » و محقق رضى « 3 »
هامش
( 1 ) - الكتاب : 1 / 549 .
( 2 ) - همع الهوامع : 2 / 70 .
( 3 ) - شرح الكافية : 2 / 380 .