نمىباشد .
جمهور نحويين قائل به حرف عطف بودن اين « أم » هستند و مىگويند همانند « بل و لكن و لا » معطوف و معطوف عليه را فقط در اعراب مشترك مىكند نه در حكم ، لكن محققين علم نحو مانند شيخ رضى « 1 » ، ابن جنى و عباس حسن « 2 » مىگويند : حرف ابتداء بوده كه مفيد معناى اضراب است و جملهء مابعد استينافى است . و بايد دانست كه « أم » منقطعه داراى سه نوع است :
1 - مسبوقه به خبر محض يعنى قبل از آن ، خبرى كه اصلا از آن اراده انشاء نشده ، مذكور باشد ، مانند آيهء شريفه مذكور در متن كه قبل از « أم » جملهء خبريه محضه ذكر شده است . « تنزيل » مبتدأ بوده و اضافه به « الكتاب » و جملهء « لا ريب فيه » خبر و « من ربّ العالمين » يا حال از ضمير « فيه » يا متعلّق به « تنزيل » يا خبر دوّم است .
2 - مسبوقه به همزهاى كه براى غير استفهام حقيقى است مانند اين آيهء شريفه كه در بيان عجز بتهاى مورد پرستش بتپرستان است :
أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها
« الأعراف / 195 » .
شايان ذكر است كه « أم » در آيه منقطعه مىباشد زيرا در اينجا همزه براى انكار ابطالى است و در حكم ادات نفى است و « أم » متصله بعد از انكار واقع نمىشود .
لازم به ذكر است كه اين نوع گذشته از اينكه بعد از همزهء استفهام حقيقى واقع نمىشود ، همچنين بعد از همزهء تسويه نيز قرار نمىگيرد چنان كه سيوطى « 3 » ، ابن عقيل « 4 » ، عباس حسن « 5 » و ابن مالك به اين نكته تصريح كردهاند .
3 - مسبوقه به جملهء استفهاميه كه ادات استفهام آن غير از همزه باشد ، مانند آيهء شريفه :
هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ
« الرعد / 16 » .
هامش
( 1 ) - شرح الكافية : 1 / 389 .
( 2 ) - النحو الوافي : 3 / 599 .
( 3 ) - البهجة المرضية : 165 .
( 4 ) - شرح ابن عقيل : 2 / 231 .
( 5 ) - النحو الوافي : 3 / 597 .