تبديل به « أحدهما » مىكند . به همين علّت جواب مىدهى : « أحدهما » .
متن الثّالثة : أنّه سمع حذف « أم » المتصلة و معطوفها ، نحو :
أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ
« الزمر / 9 » تقديره : خير أم هذا الكافر ؟ و فيه بحث كما مر .
شرح سوّمين مسأله پيرامون « أم » متصله ، دربارهء حذف آن و حذف معطوف و معطوف عليه آن مىباشد ، كه سه بحث در اينجا مطرح است :
1 - حذف « أم » متصله با معطوف .
2 - حذف معطوف به تنهايى .
3 - حذف معطوف عليه به تنهايى .
بحث اوّل : شايان ذكر است كه حذف « أم » با معطوف ، و ذكر معطوف عليه آن به تنهايى در بعض عبارات عرب شنيده شده است چنان كه برخى از نحويين در قراءت بعضى از قراء « 1 » در آيهء
( أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ )
اين ادعا را كردهاند و گفتهاند تقدير ( أمن هو قانت آناء الليل أم هذا الكافر ) كه « أم » و معطوف حذف شده و تنها معطوف عليه مذكور است . لكن در بحث همزه استفهام گذشت كه اگر در آيه ، استفهام تصورى بگيريم چنين تقديرى لازم است ، لكن لزومى ندارد ما استفهام را تصورى فرض كنيم بلكه در اينجا استفهام تصديقى است كه ديگر نيازى به تقدير « أم » و معطوف آن نمىباشد ، و تنها خبر « كمن ليس كذلك » حذف شده است .
فايده : سه حرف عطف است كه بعضى از نحويين مانند ابن مالك در شرح تسهيل و اشمونى « 2 » ، به شرط عدم پيشآمدن اشتباهى حذف آنها با معطوفشان اجازه دادند كه عبارتند از : واو ، فاء و « أم » ولى اكثر نحويين مانند ابن هشام « 3 » ، سيوطى « 4 » ، ابن عقيل « 5 » و ابن مالك در الفيه اين حذف را تنها در واو و فاء جايز مىدانند :
هامش
( 1 ) - معاني القرآن : 2 / 416 .
( 2 ) - شرح الاشموني : 3 / 116 .
( 3 ) - أوضح المسالك : 3 / 62 .
( 4 ) - البهجة المرضية : 168 .
( 5 ) - شرح ابن عقيل : 2 / 242 .