بهعنوان مثال اگر گفته شود : « أزيد عندك أو عمرو » ، در اينجا سؤال فقط از نفس وقوع حضور يكى از آن دو نزد مخاطب است چه « زيد » باشد و چه « عمرو » ، زيرا معنا اين گونه است : آيا يكى از اين دو نزد توست ؟ كه مىتوان با « نعم » اگر نزد او يكى از آن دو باشد ، و يا با « لا » اگر هيچكدام نباشد ، جواب داد ، هرچند در اين موارد مىتوان جواب تعيينى هم داد ، و مثلا گفت : « زيد » زيرا با اين جواب هم گفته شده « نعم » كه يكى از آن دو نزد من است و هم اضافه بر آن مشخص شده كداميك است .
بايد دانست كه گاهى در استفهام تصورى كه بعد از همزه ، « أم » واقع مىشود ، « أو » در يكى از اطراف و موارد سؤال مىآيد مثلا گفته مىشود : « آلحسن أو الحسين عليهما السّلام أفضل أم ابن الحنفية ؟ » به ادغام همزهء استفهام در همزه « الحسن » .
در اينجا استفهام تصورى است ، لكن مراد از يك طرف مورد سؤال ، يكى از آن دو ( أحدهما ) به نحو اجمال است ، و مراد خصوص يك كدام از آن دو نيست .
بنابراين معناى جمله مىشود : آيا يكى از اين دو افضل است يا محمد بن الحنفية ؟
كه در اينجا معطوف اوّل ( الحسين ) به « أو » عطف بر « الحسن » شده و معطوف دوّم ( ابن الحنفيه ) به « أم » عطف بر كل ( الحسن أو الحسين ) شده است . و چون استفهام تصورى است بايد جواب تعيينى داد ، كه نزد ما مسلمين غير از گروه كسانيه جواب داده مىشود به لفظ « أحدهما » و نزد بعضى از فرق كسانيه كه قائل هستند به امامت محمد بن حنفية بعد امير المؤمنين ، جواب داده مىشود به « ابن الحنفية » .
و جايز نيست جواب دهى شما به نام يكى از آن دو بزرگوار ، زيرا شأن چنين است كه سؤال گرديده نشده از خصوص افضليت امام حسن عليه السّلام از ابن حنفيه ، يا خصوص افضليت امام حسين عليه السّلام از او ، تا اينكه در جواب نام يكى از آن دو امام آورده شود ، بلكه سؤال از برترى يكى از آن دو است بطور غيرمعين و اجمالا بر محمد بن الحنفية ، و بايد جواب مطابق سؤال باشد ، و گويا سائل اين گونه سؤال كرده است : « أأحدهما أفضل أم ابن الحنفية » زيرا كه « أو » معطوف و معطوف عليه را
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 172
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص١٧٢