مىباشد ، و جملهء استفهاميه ذاتا وضع شده است تا از مخاطب جواب گرفته شود .
2 - كلام و جمله در قسم اوّل قابليت تصديق و تكذيب دارد چون اخبارى و حاكى از واقع است ، ولى قسم دوّم اين قابليت را ندارد زيرا انشايى است و جملهء انشائيه حاكى از واقع نمىباشد تا قابليت تصديق و تكذيب داشته باشد بلكه با بيان جملهء انشائيه ، معنايى در خارج ايجاد شود . و استفهام بنا بر حقيقت و ماهيت خود كه ذاتا وضع شده براى انشاء طلب جواب ، هرگز شأنيت تصديق و تكذيب ندارد .
3 - نوع اوّل واقع نمىشود مگر بين دو جمله مانند آيهء شريفه :
« سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ »
« المنافقون / 6 » لكن نوع دوّم غالبا بين دو مفرد واقع مىشود . مانند :
أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ
« النازعات / 22 » كه « أم » بين دو مفرد « أنتم » و « السّماء » واقع شده و « السّماء » را عطف به « أنتم » كه مبتدا است مىكند و « أشد خلقا » خبر است . چنان كه طبرسى « 1 » اين گونه تركيب كرده است ؛ ولى گاهى بين دو جمله نيز واقع مىشود ، مانند :
أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ
« الواقعة / 59 » كه « أم » اين دو جملهء اسميه را به هم عطف كرده است .
4 - در نوع اوّل ، جمله با آن به تأويل مصدر است مانند تأويل آيه استغفار كه تقدير آن اين گونه است : ( سواء عليهم استغفارك وعدم استغفارك ) ولى نوع دوّم ، اگر بين دو جمله واقع شد ، آن دو جمله مؤوّل به مصدر نمىباشند .
متن مسائل :
الاولى : أنّ « أم » المتصلة التي تستحق الجواب إنمّا تجاب بالتعيين لأنّها سؤال عنه فإذا قيل . . .
شرح در « أم » متصله سه مسأله نحوى مطرح است :
مسالهء اوّل اين است كه « أم » متصلهاى كه بعد از همزهء استفهام واقع مىشود و
هامش
( 1 ) - مجمع البيان : 5 / 434 .