و جملهء جواب قسم متشكل از شرط و جزاء بوده و « إذا » در جواب « إن » مذكور است .
و مثال بر « إذا » در جواب « لو » ظاهر ، اين آيهء شريفه است :
لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ
« الإسراء / 100 » متن و الثّاني : كقول الرسول صلّى اللّه عليه و آله حين سمع رجلا يقول : اللهم آتنى . . .
شرح دوّمين قسم از استعمالات اكثرى براى « إذا » اين است كه جواب و جزاء براى « إن و لو » مقدره واقع شود . مانند : قول رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله وقتى كه شنيد مردى در دعاى خود مىگويد : خدايا به من ده آنچه مىدهى به عباد صالحت ، ايشان گفتند :
« إذا يعقر جوادك و تهراق مهجتك في سبيل اللّه » . « 1 »
شاهد : وقوع « إذا » در جواب « إن » مقدّر است به اينگونه : « إن دعوت هكذا إذا يعقر جوادك . . . » .
يعنى « اگر اين گونه دعا مىكنى پس در آن هنگام ، مجروح گرديده مىشود مركب نجيبت و ريخته مىشود خون از سرت در راه خدا » .
زيرا هركه در اين راه مقرّبتر است جام بلا بيشترش مىدهند .
بايد دانست كه در اينجا « إن » در تقدير است و ديگر ادات شرط در تقدير نمىباشد زيرا آن اصل ادوات شرط است و همواره اصول ادوات در تقدير گرفته مىشود مگر دليلى بر تقدير غير اصل باشد . مثال براى تقدير « لو » اين آيهء شريفه است :
مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ ما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ
« المؤمنون / 91 »
شاهد : وقوع « إذا » در جواب « لو » مقدّره است ، تقدير اين گونه بوده « لو كان معه إله إذا لذهب » .
هامش
( 1 ) - كنز العمّال : 4 / 447 ح 11335 .