به پاى بت اندر به اميد خير ، * بغلتيد بيچاره بر خاك دير :
كه درماندهام دست گير ، اى صنم ، * به جان آمدم ، رحم كن بر تنم
بزاريد در خدمتش بارها * كه هيچش بسامان نشد كارها
بتى ( 1 ) چون برآرد مهمات كس ! * كه نتواند از خود براند مگس
برآشفت : كاى پاىبند ضلال ، * به باطل پرستيدمت چند سال
مهمى كه در پيش دارم برآر * و گرنه ، بخواهم ز پروردگار
هنوز از بت آلوده رويش به خاك ، * كه كامش برآورد يزدان پاك
حقايقشناسى در اين خيره شد * سر وقت صافى بر او تيره شد :
كه سرگشتهيى دون باطلپرست ( 2 ) ، * هنوزش سر از خمر بتخانه مست
دل از كفر و دست از خباثت نشست ( 3 ) * خدايش برآورد كامى كه جست
فرو رفت خاطر در اين مشكلش * كه پيغامى آمد به گوش دلش
كه پيش صنم پير ناقص عقول ( 4 ) ، * بسى گفت و قولش نيامد قبول
گر از درگه ما شود نيز رد ، * پس آنگه چه فرق از صنم تا صمد ( 5 )
دل اندر صمد بايد اى دوست ، بست ، * كه عاجزترند از صنم هر كه هست
محال است اگر سر برين در نهى ، * كه باز آيدت دست حاجت تهى
. . . . . . . . . .
شرح
( 1 ) . بتى چون برآرد مهمات كس : اشاره دارد به آيه قرآنى« لا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ »مصراع دوم ناظر است به آيه 73 از سوره حج« وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ » .( 2 ) . در بعضى نسخهها « مطرانپرست » ضبط شده ، بمعنى پرستنده مطران . مطران يكى از مقامات روحانى مسيحيان است . ضبط برخى از نسخهها « يزدانپرست » است .
اين ضبط در صورتى درست مىنمايد كه يزدان در معنى خداى واحد به كار نرفته و معنى اصلى آن كه ايزدان ، خدايان است منظور شده باشد .
( 3 ) . نشست : مرد حقايقشناس دچار حيرت شد و با خود گفت چگونه خداوند مراد كسى را برآورد كه هنوز در سر خود مستى بتخانه دارد و دل خود را از كفر پاك نكرده و دست از خباثت و ناپاكى نشسته است .
( 4 ) . ناقص عقول : به معنى ناقص عقل و كمخرد . اين تركيب گويا بعنوان يك تركيب شايع به كار رفته باشد و يا آنكه ناظر بر عقيده فلاسفه باشد كه به وجود عقلهاى گوناگون در نفس انسانى از قبيل : عقل هيولانى و عقل بالفعل و عقل بالملكه و عقل مستفاد و همچنين به عقل نظرى و عقل عملى قايلند .
( 5 ) . صمد : پناه نيازمندان ( يكى از صفات الهى كه در سورهء اخلاص بدان موصوف است ) ، اخلاص ( توحيد )« قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ . اللَّهُ الصَّمَدُ »