مر او را رسد كبريا ( 1 ) و منى ، * كه ملكش قديمست ( 2 ) و ذاتش غنى ( 3 )
يكى ( 4 ) را به سر برنهد تاج بخت * يكى را به خاك اندر آرد ز تخت
كلاه سعادت يكى بر سرش * گليم ( 5 ) شقاوت يكى در برش
گلستان ( 6 ) كند آتشى بر خليل * گروهى به آتش برد ز آب نيل
. . . . . . . . . .
شرح
( 1 ) . كبريا : بمعنى جبروت و عظمت مأخوذ است از آيهء سى و هفتم از سوره الجاثيه « و له الكبرياء » . ريشهء اين لفظ با همين معنى در لغات سامى از قبيل عبرى و آرامى و سريانى وجود دارد . منى مشتق است از ضمير اول شخص مفرد فارسى و ياء مصدرى به آن ملحق شده است ، به عبارت ديگر ، منى يعنى من بودن ، استقلال داشتن . بيت اشاره به آن دارد كه همهء وجود ، خدا است و هيچكس را جز او استقلال وجودى نيست .
( 2 ) . قديم : مراد از قديم ، قديم ذاتى است ، يعنى از عدم بوجود نيامده و پيوسته موجود بوده است .
( 3 ) . غنى : بىنياز ، اصل لفظ با تشديد ياء است . غناى ذاتى الهى و راه نداشتن هيچگونه حاجت در هستى او ، مبدأ ادلهيى است كه فلاسفه براى سلب تركيب و جسميت و مكان و سلب ضد و ند از ذات واجب الوجود آوردهاند و نيز مشعر بر آنست كه خداوند يكتا ، به عبادات ما حاجتى ندارد و ما ذات يگانه را از باب تعظيم و استحقاق ستايش و پرستش ، عبادت مىكنيم . صفت غنى در قرآن مجيد غالبا همراه با حميد براى خداوند آمده است .
( 4 ) . يكى را به سر برنهد تاج بخت :
اشاره است به آيهء بيست و پنجم از سورهء آل عمران :« تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ »ترجمه : « پادشاهى را بهر كه خواهى ميدهى و پادشاهى را از هركه خواهى ميستانى » .
( 5 ) . گليم : پلاس و جامه از پارچه خشن و كمبها .
گليمپوشى از جملهء رياضاتى است كه برخى از طبقات صوفيان معمول ميدارند و با گليمپوشى فقر خود را باز مينمايند .
( 6 ) . گلستان كنى آتشى بر خليل :
مصراع اول اشاره دارد به نجات ابراهيم خليل از آتش نمرود كه در آيهء شصت و هشتم از سورهء انبياء مذكور است .« قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ »ترجمه : به آتش گفتيم : اى آتش ، بر ابراهيم سرد و سالم باش » در قرآن مجيد ، لقب خليل براى ابراهيم تصريحا در آيهء صد و بيست و چهارم از سورهء نساء مقرر گرديده است :« وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا »مصراع دوم اشاره دارد به غرق شدن فرعونيان كه حضرت موسى و بنى اسرائيل را تعقيب مىكردند و در دريا غرق شدند و از آنجا به دوزخ رفتند . حادثه در درياى احمر و در مصب رود نيل اتفاق افتاده است .