و گر ترك خدمت كند لشكرى ، * شود شاه لشكركش از وى برى ( 1 ) ،
و ليكن خداوند بالا ( 2 ) و پست ، * به عصيان ( 3 ) در رزق بر كس نبست
دو كونش ( 4 ) يكى قطره از بحر علم * گنه بيند و پرده پوشد به حلم
اديم ( 5 ) زمين سفرهء عام اوست ، * بر اين خوان يغما ( 6 ) چه دشمن چه دوست
. . . . . . . . . .
شرح
( 1 ) . برى : لفظ عربى مخفف « برىء » به معنى بيزار ، مصدر آن برائت است .
( 2 ) . بالا و پست : مراد از بالا و پست آسمان و زمين است و اين اصطلاح در شاهنامه نيز زياد به كار رفته است .
( 3 ) . به عصيان در رزق بر كس نبست : يعنى خداوند به واسطهء نافرمانى و گناه ، قطع روزى نميكند . همين معنى در گلستان به اين عبارت آمده « وظيفهء روزيخواران را به خطاى منكر نبرد » .
( 4 ) . دو كون : كون با فتح اول مصدر است بمعنى بودن كه بمعنى كائن ، داراى وجود هم به كار ميرود . مراد از دو كون دنيا و آخرت است و مصراع اشاره به آن دارد كه علم خدا به هريك از موجودات سبب خلق آن موجود است و چون صفات خداوندى ، عين ذات و عين يكديگر مىباشند ، اراده و علم حق يكى است .« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ » .ترجمه : « امر خداوندى چنان است كه چون وجود چيزى را خواهد ، به آن چيز ميگويد : باش ، پس وجود مييابد » . با اين تعبير معلوم مىشود كه علم حق به معدوم تعلق نميگيرد و وجود هر چيز با علم خدا به آن چيز همراه است . از آنچه گفتيم رد سخن خيام مسلم ميگردد :مى خوردن من حق ز ازل ميدانست * گر مى نخورم ، علم خدا جهل بود( 5 ) . اديم زمين سفرهء عام اوست : « اديم » به معنى روى زمين . « عام » مخفف « عام با تشديد است » . مصراع اشاره دارد به آيهء چهاردهم از سورهء ملك :« هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ ». ترجمه : « خدا كسى است كه زمين را رام شما ساخته است . در اطراف زمين گردش كنيد و از روزى خدا بخوريد » .
( 6 ) . يغما : شهرى بوده در تركستان كه مردم زيبا و دلير داشته . مجازا يغما بر غارت و چپاول نيز كه شايد نمودار دليرى مردم آن شهر بوده است ، اطلاق شده . مراد از « خوان يغما » سفرهيى است كه از مال غارتى و بادآورده فراهم شده و به همين مناسبت كسى را از بهرهمندى مانع نميشوند . در اينجا مقصود اينست كه دشمن و دوست از خوان بيدريغ خداوندى روزى ميخورند و هيچكس از آن بىبهره نيست .