نور . و چون خلاف است ميان حكما كه ظلمت اصل است و نور بر او طارى مىشود ، يا نور اصل است كه ظلمت او را مىپوشاند ، و هركدام از طوايف حكما بر مطلب خود ، ادلهء عقليه ايراد كردهاند ، امام عليه السّلام ليل را مقدم بر نهار ذكر كرد ، اشاره به آنكه ظلمت اصل است و نور طارى مىشود بر او . و از اين وجه ثانى لطيف ، كه به خاطر اين فقير رسيده ، استنباط مىتوان كرد كه ممكن است كه تميز ميان شب و روز ، كه در كلام امام عليه السّلام وارد شده است ، اشاره به تميز ظلمت از نور باشد كه صانع قدير ، به لطف و تدبير ، ميان اين دو كيفيت عرضيه - كه يكى اصلى است و ديگرى طارى - در هر شبانه روزى يك مرتبه تميز مىدهد ، فسبحان اللّه أحسن الخالقين .
و « حد » در كلام امام عليه السّلام به معنى نهايت است . و « محدود » به معنى تعيين كرده شده است . و « أمد » به معنى غايت و نهايت است . و « ممدود » به معنى كشيده شده و ممتد است . و توصيف حدّ به محدود ، ممكن است كه اشاره به مبالغه در حديث باشد ؛ چون توصيف حجاب به محجوب و ليل به أليل و صيف به صائف .
و دور نيست كه مطلب از توصيف حد به محدود و امد به ممدود ، آن باشد كه فاصلهء ميان شب و روز ، كه زمان صبح است ، زمانى است ممتد ، نه يك آن ، كه فاصلهء ميان دو قطعهء زمان مىباشد . و ميان روز و شب نيز زمان شام است كه او نيز به دستور ، صبح زمانى است نه آنى . پس هركدام از اين دو حد مذكور ، به جهت شب و روز ، دو حد دارند : اول و آخر ، كه اول صبح و آخر او باشد ، و اول شام و آخر او باشد . پس دو حد محدود باشند و اين دو امد ، يعنى غايت و نهايت روز و شب ، ممدود و كشيده و مطوّل باشند . و حاصل معنى ممدود با محدود ، متحد است .
و در نسخهء شيخ شهيد سعيد طاب ثراه و در نسخهء كفعمى ، در عوض « ممدودا » ،
تحفه رضويه ( شرح صحيفه سجاديه ) ( فارسى ) — صفحة 210
مساهمون: علي الفاضلي
ص٢١٠