( بيان اختلافى كه حكما و اهل شرع و عرف در مبدأ شبانه روز كردهاند )
و بيان و تحقيق اين مقدمات ، موافق قواعد مبنيه در علم رياضى و تحقيقاتى كه اين فقير در اين مبحث كردهام ، در تحفهء رضويه ، مفصلا بيان نمودهايم . پس وجه تقديم شب بر روز ، در كلام امام عليه السّلام در صحيفهء كامله ، يا آن است كه چون در مبدأ شبانه روز اختلافى تمام ميان طوايف بنى آدم شده است ، اهل شرع ، شبانه روز را از غروب شمس تا به غروب مىگيرند و به اين سبب ، اول اجزاى شبانه روز ، شب است ، بعد از آن روز . و اهل عرف و لغت ، از طلوع آفتاب تا به طلوع آفتاب مىگيرند . و منجمان از ظهر تا به ظهر مىگيرند . و اهل ختّا « 1 » و ايغور ، از نصف شب تا به نصف شب مىگيرند .
پس امام عليه السّلام در اين مقام ، شب را مقدم بر روز ذكر كرد و اشاره « 2 » به اصطلاح اهل شرع نمود . « 3 »
( بيان نكتهاى كه فقير را در اين مقام ، به خاطر رسيده )
و ممكن است كه اشاره به آن باشد كه ليل كنايه از ظلمت باشد و نهار كنايه از
هامش
نقل از : دلائل نعمانى و كتاب الواحدة ، تأليف ابن جمهور عمّى ) ؛ بحار الأنوار ، ج 57 ، ص 226 ، ح 187 ( در ذيل حديث ، تحقيق و توضيحى مفصل از علامه مجلسى آمده است ) ؛ ج 57 ، ص 162 ، ح 20 ؛ ج 78 ، ص 340 ، ح 40 .
( 1 ) . ثبت شده در متن نسخه بدل در حاشيهء نسخهء د است . ظاهرا هم همين صحيح است . در معجم البلدان ، ( ج 1 ، ص 346 ) آمده است : « ختّا : مدينة بالدربند ، و هو باب من الأبواب » .
و در نسخهها : « خطا » .
( 2 ) . نسخهء د : ذكر كرده اشاره .
( 3 ) . نسخهء د : نموده .