است كه حكما و ارباب معقول ، چون شيخ الرئيس در مقالهء دويم از طبيعيات شفا گفته است كه نسبت ميان امور متغيّره ، چون حركات با يكديگر ، زمان است . و نسبت ميان متغيّر و ثابت ، كه از تغيّر محفوظ است ، چون عقول و ملائكه ، دهر است . و نسبت ميان ثابتات ، چون نسبت ميان واجب الوجود و عقول و ملائكه ، سرمد است . پس هرگاه بندگان الهى ، بعضى ماضى و متغير باشد و تغيير « 1 » در ذات ايشان ممكن باشد ، حمد ايشان واجب الوجود را ، كه نسبت است ميان ذوات اين متغيرات و واجب الوجود ، به ابد ، يعنى دهر تعبير شده است . و حمد بندگان باقى ثابت را ، چون ملائكه ، به سرمد تعبير نموده . « 2 » و تفصيل اين را در تحفهء رضويه بيان كردهايم .
( خلاصهء معنى كلام امام عليه السّلام )
و « امد » به معنى منتها و غايت است . پس خلاصهء معنى اين فقرات شريفه ، آن كه پس از براى خداى تعالى حمد مىكنيم به عوض هر نعمت كه او را بر ما هست و بر جميع بندگان گذشته و بندگان باقى ، به عدد آنچه احاطه كرده است به آن ، علم او از جميع اشيا ، و به عوض هريك از بندگان يا اشيا ، عدد مجموع آن ، اضعاف مضاعفه ، آن حمد دائمى كه زمانش طويل باشد تا روز قيامت ، حمدى كه آخر و نهايت نداشته باشد و عدد او را حساب نباشد و غايت او به هيچ جا « 3 » نرسد و نهايت او منقطع نشود .
هامش
( 1 ) . نسخهء ج : تغيّر .
( 2 ) . طبيعيات شفا ، ج 1 ، ص 171 - 172 .
( 3 ) . نسخهء ج : جايى .