چون پرگار علم قديم ، و حكمت بىسفاهت در علم غيب ، برخاء خلقت نهاد به اظهار كردن پادشاهى ، نقطه پرگار همه ملك دو جهان ميم محمّد مصطفى ( ص ) آمد ، و آن دوستان او . و ازآنجاكه اين كار بر ساخت به خودى خود برساخت : نه به تدبير هيچ تدبيرگرى بود ، و نه به مشاورت هيچ مشيرى بود - كه هژده هزار عالم و هرچه در وى است از نيست هست كرد .
و هر نوعى از اجناس خلق كه هستند همه را محتاج يكديگر كرد ، و او به خودى خود از همه بىنياز و همه را به دو نياز . و اين ندا به عالم در داد : قوله تعالى :
يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ .
و سببها در ميان افگند ، و از اين اجناس خلق چهار قوم را نشانهء امر و نهى خود كرد : ملك ، و انس ، و جنّ ، و شياطين را ؛ و همه را محتاج طعام و شراب كرد . و اگر كسى گويد كه فرشته را به طعام و شراب حاجت نبود آن سخن از كمعلمى او بود . هركه جان دارد ، و حيات او به نفس است او محتاج طعام و شراب است .
و غذاى همگنان چون هم نيست ؛ بىغذا و داشت او هيچ خداوند روح و نفس نتواند بود « 1 » .
و اين چهار قوم كه گفتم مأمور و منهىاند ، و هركه از اين چهار قوم كه گفته آمد « 1 » امر و نهى نگاه دارند ، ايشان بهترين همه خلق خداونداند ، و هركه ندارد بدترين خلق خداىاند ؛ قوله تعالى :
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ الْمُشْرِكِينَ فِي نارِ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ . إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ .
و اين هر دو آيت در شأن اين چهار قوم است . و اگر كسى گويد : فرشتگان بارى در اين نهاند ؛ چرا در حق ايشان چنين بايد گفت ؟ ! پس « عزازيل » ، و « عزا » نه از شمار ملائكهاند ، و آن دو فرشته كه ما ايشان را « هاروت » ، و « ماروت » گوييم كه در « چاه بابل » اند در عذاب .
حق سبحانه و تعالى در حق فرزند آدم بسيار اعزاز كرده است ، و چند جاى در قرآن ايشان را بر سر خلق جلوه كرده است ؛ قوله تعالى :
وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا .
و هم اعزاز ايشان است ؛ قوله تعالى :
وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ .
و در اين نوع آيات و اخبار بسيار است . و عزّ اين قوم از عزّت رسول است ( ص ) . و جملهء انبياء و رسل همه برادراناند ، و جمله مسلمانان دوستان و امّت اوىاند ، و ايشان سعداى ازلى و ابدىاند ، و هرچه نه ايناند همه اشقياء و بار دوزخاند . و كاركنندگان اين قوماند ، و هرچه نيكى كنند فردا به ميراث فرا مؤمنان دهند ؛ قوله تعالى :
أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ .
هركه به اين سخن كه گفته آمد ، و
هامش
( 1 - 1 ) ) - ت : و اين چهار قوم كه گفته آمد .