و كسى كه از جانب دولت مأمور بحكومت ايالت و ولايت و شهر و قصبه و يا دهى باشد . و حاكم شرع : قاضى و مفتى . و حاكم شدن : بشغل حكومت برقرار شدن . و حاكم كردن : شخصى را بر جائى و يا بر كسى فرمانروا كردن و حكومت دادن و حكم گردانيدن .
حاكمانه
(
h kem ne
) ص و م ف . پ . - مأخوذ از تازى - عادلانه و بطور وقار و استقلال .
و منسوب به حاكم .
حاكمة
(
h kemat
) ا . ع . ملكه و زن حاكم و خاتون .
حاكم نشين
(
h kem - necin
) ا . پ .
نشستگاه حاكم و شهرى كه محل اقامت حاكم باشد .
حاكمى
(
h kemi
) و حاكميت (
h kemiyat
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - رياست و حكومت و حكمرانى و قدرت و اختيار .
حاكى
(
h ki
) ص . ع . حكايتكننده و روايتكننده و راوى . و مورخ و مؤلف .
ج : حكاة .
حال
(
h l
) ا . ع . كيفيت آدمى و آنچه آدمى بر آن است و گشت هر چيزى و وقتى كه شخص در آن است . ج : احوال و احولة . و گل سياه و خاك نرم . و برگ درخت سمر كه در جامه ريخته باشند . و زوجه . و شير . و گل و لاى بدبو . و پشتواره . و گردونچهء كودك . و جاى نمد از پشت اسب . و ناو پشت . و خاكستر گرم و چادر كه در آن چيزى بسته باشند . و ا خ . شهرى در يمن بديار ازد . و الحال : اكنون و حالا و درين وقت . و على كل حال : در هر وقت و بهر جهت . و بهر طريق . و فى الحال : فورا و فى الفور و بجلدى و چابكى .
حال
(
h l
) ا . ع . ج . حالة .
حال
(
h l
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - گزارش و سرگذشت و جاور و كار و بار و و حالت و وضع و چگونگى و روش و طريقه و زمانى كه شخص در آن است و زمان و وقت و هنگام . و رقص و وجد و گوى و چوگان و هال و حال او : گزارش و كار و بار او و حال به حال شدن : متغير گشتن و هر زمانى وضعى تازه گرفتن و انقلاب و قلق داشتن .
و حال داشتن : دماغ كار داشتن . و حال كردن : و جد كردن . و به حال آمدن :
به هوش آمدن از اغما و بيهوشى . و دماغ كار پيدا كردن . و چه حال دارى يعنى چگونه هستى و چه جاور دارى .
حال
(
h ll
) ص . ع . فرود آينده . ج :
حلول و حلال و حلل (
hollal
) . و واجب و منه الدين الحال يعنى دين خلاف مؤجل .
حالا
(
h l
) م ف . پ . - مأخوذ از تازى - اكنون و درين وقت و در همين زمين و الان و الحال .
و از حالا : از امروز به بعد و ازين زمان به بعد .
حالات
(
h l t
) ع . ج . حالة . و حالات الدهر : گردشهاى روزگار .
حالات
(
h l t
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - گزارشات و كيفيات و چگونگى و كاربارها .
حال آنكه
(
h le - nke
) م ف . پ .
چون كه و بملاحظهء آنكه و اين وقت كه و ما دامى كه . و اگرچه و ليكن و هر چند و مع هذا و حتى و با وجود اينكه .
حالائى
(
h l i
) م ف . پ . - مأخوذ از تازى - اكنون و الحال و درين زمان .
حالب
(
h leb
) ا ع . مجرائى كه از راه آن بول از گرده بمثانه آيد و آن دو باشد . و مرد دوشنده . ج . حلبة .
حالبان
(
h leb ne
) ا . ع . به صيغهء تثنيه دو راه بول از گرده بمثانه .
حال بنجن
(
h l - banjen
) ا . پ . پيش بندى ماليات بواسطهء آوردن قسمت ماليات سال آينده را به حساب امسال .
حالبى
(
h lebiy
) ا . ع . گياهى طبى .
حال پرسى
(
h l - porsi
) ا . پ . احوال پرسى و استفسار از چگونگى حالت و جاورپرسى
حالة
(
h lat
) ا . ع . گشت هر چيزى . و كيفيت آدمى و آنچه آدمى بر آن است . ج : حال و حالات . و معرفة موضعى بديار بنى القين .
حالت
(
h lat
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - گزارش و سرگذشت و چگونگى و هرايند و كار و بار و جاور و آنچه آدمى بر آن است . و دماغ كار .
حالحاصل
(
h l - h sel
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - محصول و حاصل امساله .
حالز
(
h lez
) ص . ع . قلب حالز :
دلتنگ .
حالس
(
h les
) ا . ع . هريك از خطوط بازى . ج : حوالس . مر . حوالس .
حالق
(
h leq
) ا . ع . پستان و پستان پر شير . ج : حلق و حوالق . و تاك بر رفتهء بر درخت . و كوه بلند و جاى بلند يق جاء من حالق اى من مكان مشرف . و بديمن و مشئوم .
حالق
(
h leq
) ص . ع . سترندهء موى .
ج . حلقة (
halaqat
) و لا تفعل كذا امك حالق يعنى چنين نكن مادر تو تو را گم كناد تا آنكه موى سر را در گم كردن تو بسترد .
حالقة
(
h leqat
) ا . ع . قطع رحم . و زنى كه از مصيبتى موى سر خود سترده باشد . و بد يمن و مشئوم .
حالك
(
h lek
) ص . ع . سخت سياه و موحش و هولناك و در تأكيد گويند : اسود حالك .
حالم
(
h lem
) ا . ع . خواب بيننده .
حالوقة
(
h luqat
) ص . ع . سيف حالوقة : شمشير برنده . و رجل حالوقة : مرد برندهء كار .