ببار آورده است . اكنون براى اينكه همكاران محترم اجمالا بدانند كه اروپائيان چگونه و بچه ترتيب از يگقرن و نيم به اين طرف در پست و حقير كردن طب قديم ايران و يونان كوشيده و براى مسخره جلوه دادن آن از چه راههائى وارد شدهاند توضيح مىدهم كه يكى از راههاى مؤثر و مهم براى انجام اين امر سياحتنامهها و رمانهائى است كه بزبانهاى خارجى نوشته شده و باكثر زبانها و من جمله به فارسى ترجمه شده است مثلا يكى از اين رمانها سرگذشت حاجى باباى اصفهانى است كه اوضاع زمان فتحعلى شاه قاجار را در نظر مجسم مىكند و اين شرححال چنان جذاب و شيرين و صحنه هاى آن آنقدر طبيعى جلوه داده شده و با الفاظ و عباراتى نغز و و دلنشين آن را نوشتهاند كه خواننده از مطالعهء آن سير نمىشود ولى اگر يك ايرانى حساس و وطنپرست و مطلع و اهل تحقيق اين كتاب را بخواند غرق تأثر و اندوه خواهد شد زيرا مىبيند حقايق را وارونه جلوه داده و كليهء شئون زندگى ما را بباد مسخره گرفتهاند . اهميت اين كتاب بيشتر در اينست كه يكى از شخصيتهاى نسبتا مهم خارجى آن را نوشته و به چند زبان نيز ترجمه شده است .
[ سفرنامهء حاجى باباى اصفهانى ]
- در گفتار هيجدهم از جلد اول اين كتاب شرححال