اصطلاح رياضى يك نقطه انفصال به وجود مىآورند . اينگونه مطالب علمى هيچگاه بطور كامل شناخته نشده ، و مطالب قابل استفاده آنها استخراج نگرديده و نفعى كه بر آنها مترتب بوده كاملا عايد نشده است ، شايد سبب اين باشد كه نبوغ واقعى هيچوقت كما ينبغى مورد استفاده واقع نگرديده است ، و گاهى بايد قرنها بگذرد تا اصولى كه نابغهاى وضع كرده است ، به اندازهاى كه درخور آنهاست شناخته شود . هنوز مطالعه آثار ارسطو « 40 » و ديوفانتوس « 41 » ( رياضيدان يونانى قرن سوم ميلادى ) و هويگنس « 42 » ( رياضيدان و منجم هلندى قرن هفدهم ) و نيوتن بسيار نافع است و آن آثار مشحون از خزائن علمى پنهانى است . اشتباه بزرگى است اگر فكر كنيم كه در آثار مذكور جز آنچه تا به حال درك و بيان شده است مطلب ديگرى نيست . البته اگر چنين بود مطالعه آنها فايدهاى نداشت و فقط بيان فهرستى از حقايق و عقايد گذشته كفايت مىكرد ولى چنين نيست و من به آنانى كه منكرند توصيه مىكنم كه به دقت در اين امر غور كنند تا ببينند كه براى فكر هيچچيز مهيجتر از دست يافتن به منابع و مآخذ نيست . اكنون مثالى چند مىآورم تا ممد آنچه گفتم باشد . در طب از اين مثالها و شواهد بسيار مىتوان يافت ، مثلا تأثير تعليمات بقراط در نظريههاى جديد دربارهء خلطها و طبيعت يا در مورد روش معالجه اندامها افكار كهن نه تنها ممكن است گاهبگاه مورد توجه قرار گيرد ، بلكه گاهى به نظر مىرسد كه اين امر بطور منظم و به تناوب تكرار مىشود ، مثلا ا . بلو « 43 » اصل حركات دورانى سيارات را به دور خود بار ديگر به صورت فريبندهاى در قوانين هيئت داخل كرد ، در صورتى كه تصور مىرفت ، اين فرضيه با انتقادات نيوتن به كلى از ميان رفته باشد . مثال ديگر قبول مجدد نظريهء فيضان « 44 » در مبحث نور است كه به نظر مىرسد با اكتشافات هويگنس و فرنل « 45 » براى هميشه طرد گرديده باشد . به عقيده من دلايل ديگرى هم براى ضرورت توجه عالم به تاريخ علم مىتوان آورد .
از جمله يكى اينكه : « كسانى كه بر سير علم در گذشته وقوف كامل داشته باشند خيلى بهتر و صحيحتر و آزادانهتر از كسانى كه در عصر خود محدودند و فقط وضعى را كه وقايع علمى در حال حاضر به خود گرفتهاند مىبينند ، مىتوانند دربارهء هر نهضت علمى عصر حاضر اظهار عقيده و نظر كنند .
بعبارت ديگر براى آنكه به ارزش واقعى آنچه داريم پى ببريم بايد بدانيم كه پيشينيان ما چه داشتهاند . »
عين اين مطالب دربارهء ابن سينا صدق مىكند . توضيح آنكه از دورهء رنسانس به بعد يعنى از 450 سال پيش به اين طرف كه انقلابى در كليهء علوم و از جمله در پزشكى
هامش
( 40 ) .Aristote( 41 ) .Diophantus( 42 ) .Huygens( 43 ) .E . Blot( 44 ) .Emission( 45 ) .Fresnel