است . بعد پوست بدن سر بىرنگ مىشود و خونريزيهاى پوستى و مخاطى پديد مىآيد و رفته رفته بر شدت آنها افزوده مىشود . بيمار مضطرب و از دردهاى شبه رماتيسمى و انقباض شديد و دردناك عضلات تاشونده ساق پا
( Crampe )
شكايت مىكند ، بدن از زخمهايى متعدد پوشيده شود ، بر لثهها زخم پديد آيد ، دندانها بيفتد ، خشكى مزاج ( يبوست ) شديد بروز كند و مرگ بر اثر حملهء قلبى ( سنكوپ ) فرارسد و بيمار قبل از مرگ به حال خفگى فرورود . » « 38 »
« بيمارى اسكوربوت در مراحل نهايى به درجهاى از شدت و وخامت مىرسد كه سراسر بدن پر از زخمهاى چركين و قانقاريا و بافت مردگى
Necrose
پوشيده شود و خفقان غير قابل تحمل بروز كند ، حالت غشى و اغماء پياپى و بىدرنگ ديده شود . در چنين وضع دلخراش ، بيمار منظره نعشى را پيدا كند كه فقط نفس مىكشد و به هنگام تنفس از دهان او بويى عفن به درآيد و عفونت آن در حديست كه هركس از او بىاختيار مىگريزد . پرواضح است كه در چنين وضعى ، ضايعات و آسيبهاى بدن غير قابل بهبود و مرگ حتمى است . » « 39 »
بيمارى اسكوربوت ، با شرحى كه گذشت ، بىكوچكترين شك ، يكى از وحشتناكترين بيماريهاى بشرى به شمار آيد ، ولى درعينحال ، بايد با نهايت شگفتى اذعان كرد كه اين بيمارى نمونهاى كامل العيار از بيماريهاى خطرناكى است كه بىهيچ گونه دارو درمان شود . و اين امر به اسكوربوت منحصر نيست ، بلكه تعداد فوق العاده زياد از بيماريها وجود دارد كه بىدارو درمان شود . شواهد مسلم تاريخى و مشاهدات و تجربيات متعدد ، اين امر را ثابت كرده است . اينك اسناد تاريخى ، به ترتيب سير حوادث ، از قديم به جديد :
1 ) درياسالار ريچارد هاوكينز « 40 » ، بسال 1593 ، در افراد خود كه به اسكوربوت مبتلا شده بودند اثر شفابخش آبليمو را ديد و عموم ملاحان را كه به اين بيمارى گرفتار بودند با همين وسيله درمان كرد .
2 ) ويليام كاكبورن « 41 » در سال 1696 اظهار داشته است :
« دريانوردان كه به اين بيمارى گرفتار مىشوند همينكه به ساحل دريا مىرسند ، اگر غذاهاى معمولى خود را كه در كشتى مىخوردند ( كنسرو گوشت گاو ، نان بيسكويت و ساير مواد غذايى از اين قبيل ولى بدون سبزيها و ميوهها ) ترك و از سبزيهاى تازهء ساحل دريا تغذيه كنند بهبود يابند و حيرتآور است كه وقتى تغذيه
هامش
( 38 ) .Physiologie Medicale par R . Fabre et Coll 1965 p . 285( 39 ) .Dictionnaire Encyclopedique des Sciences Medicales Vol . 87 p . 108( 40 ) .Richard Hawkins( 41 ) .William Cokburn