جنس هشتم مأخوذ از استوا و اختلاف نبض
و آن يا مستوى است و يا مختلف غير مستوى . و قسم سوم ميان هر دو يافت نمىشود ، زيرا كه ميان شئ و عدم او واسطه نباشد . و اين استوا و اختلاف از سه وجه بيرون نبود :
يكى آنكه به اعتبار نبضات متعدّده بود در امور خمسه
كه آن عظم و صغر * و قوّت و ضعف * و سرعت و بطوء * و تواتر و تفاوت * و صلابت و لين است . پس ، اگر نبضات متشابه باشند در امور خمسهء مذكوره ، آن را مستوى گويند ؛ و الّا مختلف . و اختلاف به اعتبار نبضات كثير الوقوع و سهل المعرفة است .
* و اين اختلاف اگر به تدريج ظاهر شود در امرى از امور خمسه - چنانچه نبض عظيم بالتدريج از عظم به نهايت درجهء صغر رسد - آن را مختلف متصل گويند .
* و چون بعد رسيدن به نهايت صغر به عظم ميل كند ، آن را عائد گويند .
* و در اين عود ، اگر هر نبضه به تدريج زائد شده به عظم رسد ، آن را مختلف منتظم گويند .
* و اگر در ميان خلاف كرده به عظم رسد ، آن را مختلف نامنتظم خوانند .