*
فى تدبير امراض الامعاء
آنچه را كه استادان در باب امعاء تعيين فرمودهاند ، عددا شش است : بوّاب است ، صايم است ، قولون است ، اعور است ، اثناعشر است و معاء مستقيم .
و در هر يك از اين امعاء به اعتبار عوارض ، مرضى حادث مىشود . از آن جمله هرگاه بوّاب متورّم است ، عارض مىشود اندك وجعى در طرف راست و بروز نمىكند براز مگر در مدّت طولانى با كثرت نفخ . و هرگاه صايم متورم شود ، وجع ظاهر مىشود در طرف چپ با بروز براز در زمان طويل . و هرگاه قولون متورم باشد ، ظاهر مىشود وجع شديد در طرف راست به سمت ورك ، و مىرسد وجع تا به ناف .
[ قولنج ورمى ]
و بسا باشد كه وجع اشتداد به هم رساند ، برسد وجع تا به طحال و ناميدهاند اطبّاء چنين عارضهاى را قولنج ورمى . و گاه باشد كه اين ورم به اعتبار سدّه و يا كثرت ريح به هم رسد ؛ صاحب آن حال را عارض شود برد اطراف ، و عطش ، و قلّت شهوت ، و تزايد عرق ، و احتباس بطن ، و ظهور صداع ، و قراقر شكم ، و قى .
[ تزحّر ]
و هرگاه ورم در معاء مستقيم حادث شود و يا انصباب كند خلط مرارى از معده و يا كبد به معاء مستقيم ، ظاهر مىشود در وقت خلا ، تزهّر « 104 » در ظهر ؛ و معنى تزهّر ، وجعى است در صرّه و كمرگاه كه به اعتبار اختلاف ، در ناف ، پيچ و در كمرگاه ، درد مىخوانند .
و گاه باشد كه ذهير « 105 » با اخراج خلط بلغم و يا دم بود . و گاه بود كه ذهير « 105 » كاذب بود و او ، آن است كه خلط محترقى در عين معاء مستقيم چسبيده باشد و به جهت آن لذعى و وجعى ظاهر شود بدون آنكه چيزى از اخلاط خارج شود مگر به اتفاق قليل ماء چون عصير . و صاحب آن حالت چنان استنباط نمايد كه ذهير « 105 » است و حال آنكه كاذب است . هرگاه ملاحظه شود اختلاف حال دم ، بايد تفحّص كرد از حال كبد ، چرا كه اكثر معالجين ملتفت نمىشوند و علاج خلاف مىكنند و بيمار را به تعب مىاندازند . امّا امتياز دم معوى و قيام معدى و كبدى ، در احوال كبد مذكور مىشود .
[ نكته در حدوث قروح در امعاء ]
نكته : حدوث قروح در امعاء ، گاه به سبب انصباب اخلاط رديّه است از كبد ، به واسطهء ردائت مزاج آن و يا به واسطهء ورم حارّ در آن .
هامش
( 104 ) . تزحّر صحيح است ، نه تزهّر .
( 105 ) . ذهير يا زهير در هيچ كتاب لغت يا كتاب طبّى به اين معنا نيامده است . ضبط مشهور و عامّ براى اين واژه زحير است . خطاى مشابهى در نگارش واژهء تزحّر ( به صورت نادرست تزهّر ) نيز رخ داده بود كه در پانوشت پيشين بدان اشاره شد .