و حقير آنچه خود استنباط و به تجربه و قاعدهء كلّيه حاصل نمودهام نوعى از عطش مفرط را از تزايد رطوبات لزجهء غليظه در فم معده دريافت نموده كه به واسطهء حرارت غريبه تعفّن پذيرفته باشد ، و او چنان است كه اصلا از شرب ماء تسكين نپذيرد و آنچه شرب آب زيادتر شود بيشتر طلب نمايد ، و همچنين است حالت سوء مزاج باردى كه در كبد به هم رسيده باشد و اين معنى به واسطهء جنسيّت مىشود و نكتهء اين مطلب در نزد اهل نظر واضح است .
[ نكته در علاج اقسام عطش ]
نكته : اصلاح هر قسمى از اقسام مذكوره به رفع سبب اوست ، چنانىكه خوردن بقلة الحمقاء در باب عطش حارّ صفراوى مفيد است و آشاميدن آب آلو و تمر و زرشك دافع عطش مرارى و عطش سانح از حرارت است ، و تنقيهء معده به قى و ايارج فيقرا و جرعه جرعه نوشيدن آب رازيانه .
و بهترين معالجات در باب رطوبات لزجهء حارّه و غير حارّه آشاميدن گلقند با سكنجبين است . و سفوف زنجبيل با نبات ، دافع عطش مالح است و خواب بعد از قى ، رافع عطش مالح و اكثار بلاغم لزجه است .
و اگر عطش از حرارت و يبوست عارض شده باشد ، خوردن ماء الشّعير و آب كدوى مشوىّ از معظم تدابير است ، و اگر از حرارت و رطوبت بود ، نوشيدن خلّ خمرى از انفع ادويه است ، چنانچه در خوردن سركهء خالص ، طبيعت را اكراهى بوده باشد سكنجبين نيز توان استعمال نمود .
ايضا دافع عطش حارّ : تخم كاهو ، مغز تخم كدو و خيارين ، تخم خرفه هر يك پنج مثقال كتيرا سه مثقال با لعاب بنكو حبّها ساخته در دهان نگاه دارند .
[ نكته در عطش مفرط در وقت روييدن دندان اطفال ]
نكته : گاه شود كه در وقت روييدن دندان اطفال ، عطش مفرطى از حرارت مزاج به سبب الم خروج اسنان ، و يا به واسطهء ردائت و حدّت و حرارت كيفيّت لبن مرضعه سانح مىشود . پس اوّل تدبير آن است كه اصلاح حال لبن مرضعه نمايند و مداومت [ كنند ] به آب عذب فاتر و آشاميدن مغز تخم خيار ، كه كوفته و شيره كشيده باشند .
و ببويانند گلنار و ريحان بسته در برگ كدو و مطيّب به گلاب و كافور ، نافع است .
البسايط در علاج عطش :
آملهء مقشّر ، قاطع عطش است .
لعاب بنكو با روغن بادام قطع عطش مىنمايد .