دقيقا گزارش زندگى زنان آن دوران است . از اينرو نمايش مزبور را مىتوان جزء اولين نمايشهاى زنانه ايران دانست . چرا كه تمام كارهاى صحنه از كارگردانى تا بازيگرى را زنان به عهده داشتند . اين گروه نمايشنامه « عروسى اشتباهى » را نيز در تاريخ 2 خرداد 1303 و نيز نمايشنامه رستاخيز سلاطين ايران ، عروس پشيمان ، اصلى و كرم و عشق خونين را در رشت و انزلى به اجرا گذاشتند . در نمايشنامه رستاخيز سلاطين ايران خانم سارى امانى نقش عشقى شاعر را عهدهدار بود .
اين جمعيت نيز دچار انشعاب شد و از درون آن مجمع پيك سعادت نسوان به همت خانم روشنك نوعدوست شكل گرفت . اين گروه آثار مولير را كه انجمن فرهنگ به نمايش مىگذاشت براى بانوان اجرا مىكرد و طبعا از نظر فكرى تحت تأثير انجمن فرهنگ بود . مجمع مزبور مجلهء پيك سعادت نسوان را منتشر كرد . اعضاى اين مجمع عبارت بودند از پريرخ نويدى كسمائى ، قدس - اعظم ابراهيمى ، خديجه توكلى ، فهيمه حقيقى ، شوكت روستا ، قيصر سيف ، شوكت شريفى ، دولت شهرستانى ، زهرا شكورى ، سكينه شبرنگ ، جميله صديقى كسمائى ، پرياس كسمائى ، سرور مختارى ، ماهرخ مينوئى ، فرانك آبتين ، فرخنده نويدى كسمائى . . . « 52 »
كانون ايران
كانون ايران به نوعى ادامهدهندهء اهداف فرهنگى آزاد - ايران بود كه توسط محمد على جواهرى تأسيس يافت . از اعضاى تشكيلدهندهء آن اطلاعى در دست نيست اما حضور گريگور يقيكيان در اين انجمن مىتواند نشانه اعتبار آن نيز باشد . يقيكيان كه در آكتورال آزاد - ايران چند نمايشنامه اجرا كرده بود اينبار ، با نام كانون ايران نمايشنامه « براى شرف » را اجرا كرد . اين نمايشنامه را استپان سيمونيان ترجمه كرده بود و بازيگران آن اروسياك هاروطونيان ، مانوشاك ساناساريان ، ملانيا سيمونيان و چند تن ديگر بودند . محل اجراى نمايشنامه در سالن مدرسه آواديس بود . اين گروه نمايشى « رفيق مزور » را نيز چنانكه از تبليغ آن در روزنامهء پرورش برمىآيد ، در سالن بلديه بر روى صحنه آورد . « 53 »
آئينه عبرت و جمعيت تهذيب اخلاق
انجمن آئينه عبرت در سال 1303 به مديريت محمد نشورى كار خود را آغاز كرد . در اين انجمن اسماعيل خان ، احمد درخشان ، عباد الله رنجبر ، رضائى ، شادپور ، فكرى ، مهدى كمد ، لنكرانى ، لطفى ، مهرصادقى ، منافى ، نيكمنش ، فاطمه نشورى ، روحبخش ، گيلان رنجبر ، بانو فخر ، بانو عظمت ، سونا قفقازى و چند تن ديگر عضويت داشتند .
گريگور يقيكيان با اين انجمن همكارى كرد و نمايشنامهء حق با كيست را در سال 1308 روى صحنه آورد . آئينه عبرت بعدها به نام تهذيب اخلاق تا سال 1315 به كار خود ادامه داد . احمد درخشان در اين دوره يكى از چهرههاى درخشان بود . نمايشنامههاى مشهدى عباد ، بلاى آسمانى و مكر زنان از جمله آثارى است كه اين گروه به روى صحنه آورد . جمعيت مزبور پس از مدتى به صورت كانون درآمد و حدودا تا سال 1315 دوام يافت . « 54 » .
شركت هنر
بعد از ركود همهجانبه تآتر و ديگر فعاليتهاى اجتماعى از سال 1310 تا 1320 ، همزمان با اشغال ايران توسط نيروهاى متفق ، تآتر بار ديگر و در فضائى ديگر شروع بهكار كرد .
ابتدا در سالهاى 1320 و 1321 جمعيت گيل و درخشان اعلام حضور كردند . در اين ميان فقط عباد الله رنجبر توانست نمايشنامهء مشهدى عباد را ، كه چندين بار اجرا شده بود ، به روى صحنه ببرد .
روسها از فرصت استفاده كردند و شروع به اعزام گروههاى تآترى از آذربايجان شوروى به گيلان نمودند . از اين گروه خانمى به نام سوريا ( ثريا ) قاجار در رشت ساكن شد . او ابتدا فروشگاهى بزرگ داير كرد و بعد از مدتى با انگيزههاى سياسى سالن شهردارى رشت را به صورت اجاره در اختيار گرفت و سينماى شرق را داير كرد .
در اين ميان مهدى گرامى به اتفاق محمد حسن ميلانى ، محمد حسين جفرودى ، عبد اللهى ، اسفنديار سرتيپپور ، خانم دكتر خسروى ، مير علينقى ميركيا شركت هنر را تأسيس كردند . اين شركت با هنرمندانى چون منيره آخوندنيا ( تسليمى ) ، فرخ پوررسول ( هوشمند ) ، رخشنده اكبر ، كسروى ، حيدر صارمى ، ناصر كشفى ، على شوكت ، مانى خواجويها ، عباس فيضخواه ، عليرضا آزاده و بيانى از فروردين 1323 آغاز بهكار كرد . « 55 »
كارگردان اين گروه مير علينقى كيا بود كه در حقيقت « از شاگردان با استعداد على دريابيگى هنرمند و كارگردان و تحصيلكرده تآتر بود كه از تهران به رشت آمده و به خاطر همين مسئله بود كه خود آقاى على دريابيگى هم هربار كه از تهران به رشت مىآمد سرى به شركت سهامى هنر مىزد و حتى در كار كارگردانى برنامهها در پارهاى از مواقع همكارى مىكرد و اظهارنظر مىنمود . » « 56 »
ريشتراش شهر اشبيليه ( باربيه دوسويل ) و ريشارد دارلينگتون از آثارى بود كه اين گروه به اجرا گذاشت . فريدون نوزاد در نمايشنامه ريشارد دارلينگتون ايفاگر نقش دكتر گراى بود . « 57 »
كانون آئينه
كانون آئينه همزمان با شكلگيرى شركت هنر شروع بهكار كرد . افشار ، شجاعى و تابش بنيانگذاران آن بودند . كارگردان اين گروه على اكبر افشار بود و مدير آن شجاعى . بيانى ، ميزان ، كيهان ديوانبگى ( ديوانبيگى ) و رحيم نجات همكاران ديگر اين كانون را تشكيل مىدادند . آنان نمايشنامهء ولپن را روى صحنه آوردند . خسرو كسروى نيز كه از شركت هنر كناره گرفته بود ، به اين
هامش
( 52 ) . تاريخ نمايش در گيلان ، صفحه 133 و 147 .
( 53 ) . همان كتاب ، صفحه 148 و 149 .
( 54 ) . همان كتاب ، صفحه 154 و 168 .
( 55 ) . همان كتاب ، صفحه 185 ، 186 .
( 56 ) . تاريخچهء تآتر گيلان ، على حاج على عسكرى ، صفحهء 59 .
( 57 ) . تاريخ نمايش در گيلان ، صفحه 185 .