نمود . در عوض دولت عليه ايران محصولات صادره از شيلات و ادوات صيادى وارده شيلات را در اين مدت از حقوق تأديه نشده گمركى و ساير عوارضات معاف خواهد نمود .
ماده چهاردهم - سال عملى كمپانى از اوّل ماه اكتبر كه مطابق مهرماه ايرانى است شروع مىشود تفريغ محاسبات سال گذشته كمپانى با دولتين عليين ايران و شوروى نبايد ديرتر از اوايل ماه آوريل كه مطابق فروردينماه ايرانى است به عمل آيد .
ماده پانزدهم - براى جلوگيرى از تضييع وقت كمپانى مىتواند بلاتأخير پس از تأديه سرمايه كه براى ابتداى كار لازم است و اعلان به دولت عليه ايران در باب شروع به كار مشغول بهرهبردارى از شيلات بشود طرفين سهم خود را در مواعدى كه از طرف هيئتمديره كمپانى معين مىشود خواهند پرداخت در صورتىكه طرف ايرانى سهم خود را در موعد مقرر از طرف هيئتمديره كمپانى تأديه ننمود طرف شوروى مطابق مقررات ماده مكلف است كه آن را تأديه كند .
ماده شانزدهم - دولتين عليه ايران و اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى اسباب و ادوات و مواد و لوازم ديگرى را كه كمپانى براى بهرهبردارى از شيلات لازم خواهد داشت و همچنين هرنوع محصولات شيلات را از كليه حقوق گمركى و عوارضى كه در ضمن ورود و خروج اخذ مىشود معاف داشته و حق ترانزيت آزاد و حق كاپوتاژ براى آنها قائل مىشود ولى در هرصورت اشياء مذكوره از تفتيش گمركى معاف نمىباشند ولى تداركات گمركى طرفين با اجراء قوانين و نظامنامهها و مقررات موجوده براى تفتيش از فراهم نمودن تسهيلات و مساعدتهاى لازمه براى واردات و صادرات كمپانى مضايقه نخواهند نمود .
ماده هفدهم - دولت عليه ايران قبول مىكند اراضى را كه در حوزه امتياز براى ابنيه شيلات و مؤسسات آن لازم است مجانا به كمپانى واگذار نمايد ولى كمپانى موظف است رضايت خاطر آن مالكين خصوصى را كه قطعات اراضى آنها براى ابنيه و مؤسسات مذكوره در فوق لازم است فراهم نمايد .
ماده هيجدهم - دولتين عليه ايران و اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى هركدام به اندازهاى كه مربوط به اوست در حدود خود مساعدت لازمه را در كارهاى كمپانى خواهند نمود مخصوصا دولت عليه ايران به كمپانى مساعدت خواهد كرد كه كمپانى موفق به جلوگيرى از صيد بهطور قاچاق در آبهائى كه در اجاره اوست بشود و ماهى حرام حتما به كمپانى تحويل داده شود .
ماده نوزدهم - چون حفظ نظم عمومى در منطقه امتياز بر عهده دولت عليه ايران است دولت عليه ايران قبول مىكند كه به كمپانى براى مجرى داشت شرايط مقرره در اين قرارداد و همچنين نسبت به محافظت انبارها و ساير ابنيه در شيلات مساعدتهاى لازمه را بنمايد .
ماده بيستم - اين قرارداد بايد بر طبق قوانين هريك به تصديق و تصويب برسد ، تصويب مزبور بايد در هريك از ممالك در اسرع اوقات ممكنه به عمل آيد از روزى كه تصويبنامههاى فوق در شهر تهران مبادله مىشوند اين قرارداد به موقع اجرا گذارده خواهد شد .
ماده بيست و يكم - قرارداد حاضر به زبان فارسى و روسى و فرانسه نوشته شده امضاء مىشود و به هريك از طرفين امضاءكنندگان اين قرارداد يك نسخه به هريك از سه زبان مذكوره كه در موقع تفسير هرسه معتبر شمرده مىشوند داده خواهد شد در صورت بروز اختلافات در تفسير ، متن فرانسه اصلى محسوب مىشود .
عليهذا نمايندگان مختار مذكور در فوق اين قرارداد را امضاء كرده و به مهر خود ممهور داشتند .
فعاليتهاى صيادى بعد از ملى شدن شيلات
شركت مختلط ماهى ايران و شوروى طى بيست و پنج سال فعاليت مداوم ، لطمات جبرانناپذيرى بر زنجيره حيات و اقتصاد مبتنى بر بهرهبردارى مستمر از منابع طبيعى به خصوص آبزى وارد ساخت . اين شركت با اعمال خلاف و صيد بىرويّه نظير استفاده از تورهاى ريزچشم در كار صيد و توزيع اينگونه تورها بين واحدهاى صيادى به غارت و انهدام ماهيها دست زد و ضررها و زيانهائى وارد ساخت كه هرگز جبرانپذير نخواهد بود . « 18 »
با توجه به آمار صيد و بهرهبردارى از ماهيان درياى خزر مربوط به دوره قبل از ملى شدن شيلات و سالهاى بعد از آن به روشنى مىتوان كاهش شديد ذخاير ماهيان را در محدودهء فعاليتهاى صيادى شيلات ملاحظه نمود .
دكتر مصدق كه از آثار شوم امتياز بهرهبردارى شيلات شمال توسط روسها كاملا آگاهى داشت براى تأمين منافع ملى ، همزمان با نزديك شدن مهلت قرارداد ، به ملى كردن شيلات ايران دست زد . او به ماده 4 قرارداد كه تجديد آن را پيشبينى كرده بود توجهى ننمود و بدينترتيب شيلات ايران از روز دوازدهم بهمنماه 1331 ملى اعلام گرديد . از آنجا كه دكتر مصدق با ملى كردن نفت به مبارزه با انگلستان برخاسته بود روسها نمىتوانستند نسبت به ملى كردن شيلات عكس العمل مخالفى نشان دهند خصوصا آنكه مدت قرارداد نيز در شرف اتمام بود .
ترديدى نمىتوان داشت كه اگر هنگام به پايان رسيدن مهلت قرارداد ، دولت ديگرى غير از دولت دكتر مصدق بر سر كار بود نمىتوانست به مقابله با روسها برخيزد و شانه از زير بار تجديد قرارداد خالى نمايد .
هيئت وزيران در شهريورماه 1332 آئيننامه صيد ماهى را در چهار فصل و 33 ماده تصويب نمود . در اين آئيننامه كليه شرايط مربوط به صيد و صيادى و وسائل و آلات صيد و صدور پروانه صيد و حفاظت آبها و همچنين موارد ممنوعه صيد تعيين و مشخص گرديده است .
لايحه قانونى اساسنامه شركت سهامى شيلات ايران نيز در تيرماه 1332 به تصويب مجلس شوراى ملى رسيد .
بدينترتيب اداره امور صيد در قالب اساسنامه مصوب ششم تيرماه 1332 آغاز گرديد و به لحاظ پىآمدهاى ناشى از فعاليتهاى متنوع صيادى در منطقه ، آئيننامه و مصوبات قانونى متعددى در ارتباط با كنترل صيد و جلوگيرى از هرجومرج در امر صيادى به تصويب رسيد كه در نهايت محدوديتها و
هامش
( 18 ) . در سال 1325 شمسى كه ارتش شوروى مجبور به ترك خاك ايران گرديد هنگام مراجعت از شمال تعداد زيادى از درختان جنگلهاى شمال را قطع نموده بدون هيچگونه مجوزى آنها را از طريق آستارا به شوروى حمل نمود .