تهيه علوفه زمستانى واجد اهميت است .
مطالعات اكولوژيكى بر روى بقاياى جوامع نباتى پراكنده در كشور و نيز مراتع ييلاقى گيلان نشان مىدهد كه در گذشته قسمتهاى زيادى از بيابانهاى فعلى ، جنگلهاى بلوط ، سرو ، پسته و بادام بودهاند ؛ همچنين مراتع ييلاقى گيلان نيز جنگلهاى انبوهى از درختان پرارزش راش و بلوط و غيره را تشكيل مىدادهاند ، درحالىكه امروز جز بوتهزارهاى پراكنده و محدود اثرى از آنها وجود ندارد . گرچه اطلاعات دقيق و مدونى از وضعيت مراتع ييلاقى و دامدارى در گيلان بهطور مشخص در دست نيست ولى شواهد تاريخى و بررسيهاى انجام شده كارشناسى نشان مىدهد كه علاوه بر چراى مفرط و بىرويه ( به علت افزايش دام ) عوامل مخرب ديگرى كه بدانها اشاره شد در نابودى و انهدام جنگلها و مراتع گيلان دخالت داشتهاند .
تمام اراضى گيلان شامل مراتع ، جنگلها ، زمينهاى زراعى و باغها عملا توسط دامها تحت چرا قرار دارند جز شيبهاى تند و صخرهاى مناطق كوهستانى و مرتفع . با اين حال علوفه موجود طبيعى در سطح استان نمىتواند جوابگوى تأمين خوراك دامها در طول سال خصوصا فصل زمستان باشد .
كمبود غذاى دامها با وارد كردن جو ، كاه ، يونجه و شبدر خشك از استانهاى ديگر تأمين مىگردد .
در گذشته نهچندان دور قسمت اعظم سطح استان خصوصا مناطق كوهستانى تا ارتفاع حدود 2000 متر از سطح دريا و نيز سطح وسيعى از قسمتهاى جلگهاى پوشيده از جنگل و درختان ارزشمند جنگلى بوده ولى در حال حاضر به دليل عوامل تخريب گوناگون ، جنگلهاى طبيعى از طرف شمال تا حد كوهپايه عقبنشينى كرده و جاى آنها را زمينهاى زراعتى ، باغ ، خانه و محوطه ، كارخانههاى صنعتى و يا مناطق شهرى و مسكونى گرفتهاند .
بعد از نوار جنگلى يا مراتع جنگلى ، در مناطق كوهستانى و مرتفع ، مراتع ييلاقى وجود دارد كه مهمترين منبع توليد علوفه و محل دامدارى در استان است .
مراتع ييلاقى و مناطق جنگلى به صورت نوارى در دامنههاى شمالى سلسله جبال البرز از آستارا ( گردنه حيران ) تا چابكسر در شرق گيلان كشيده شده ؛ عرض آنها در پارهاى نقاط مانند لاهيجان ، رودبار و تالش 60 تا 70 كيلومتر و در منطقه آستارا و حيران حدود 10 تا 25 كيلومتر است ولى علوفه مراتع طبيعى گيلان براى دامهاى اين استان كافى نيست .
اگر با خوشبينى بپذيريم كه حداكثر دامهاى موجود گيلان بر اساس واحد دامى « 4 » از 2 ميليون تجاوز نمىكند و تمام مراتع جنگلى و ييلاقى را نيز جزو مراتع خوب به حساب آوريم دام موجود حدود چهار برابر و نيم ظرفيت توليدى مراتع است ؛ زيرا سطح مراتع ييلاقى گيلان حدود 220000 هكتار و مراتع جنگلى 530000 هكتار برآورد مىشود ؛ توليد متوسط علوفه خشك را بايد در هر هكتار 400 كيلوگرم منظور كرد ؛ بنابراين كل توليد علوفه مراتع طبيعى گيلان به 300 ميليون كيلوگرم مىرسد . اگر هر واحد دامى در روز به 2 كيلوگرم و در سال به 730 كيلوگرم خوراك نياز داشته باشد مقدار علوفه مراتع گيلان از عهده تعليف 411000 واحد دامى برمىآيد درحالىكه مىدانيم تعداد دامهاى اين استان ( بر حسب واحد دامى ) از 2 ميليون متجاوز است .
با توجه به اين ارقام درمىيابيم كه مراتع گيلان چه بار سنگينى را ، افزون بر ظرفيت و توانائى خود ، تحمل مىكنند و چراى مفرط و بىرويه و نيز صدماتى كه به مراتع وارد مىشود تا چه ميزان است .
افزايش تعداد جمعيت و نياز بيشتر به فرآوردههاى دامى و نيز افزايش مصرف چوب موجبات كاهش سطح جنگلها يا مراتع جنگلى را از طرف شمال و جنوب فراهم ساخته و در مقابل باعث افزايش مراتع ييلاقى از نظر كميت شده است . بارزترين نشانه عقبنشينى جنگل و تبديل آن به مرتع را در منطقه اسالم مىتوان مشاهده كرد . در اين منطقه تكدرختان پراكنده نشانههاى آشكارى از بقاياى تودههاى عظيم درختان در مناطق جنگلى روزگاران گذشته هستند .
دامداران گيلانى بنابر عرف و سنتهاى گذشته به همان روش قديمى و آباء و اجدادى يا به عبارت ديگر به روش سنتى خود به دامدارى در مراتع جنگلى و مراتع ييلاقى اشتغال دارند . تعداد كثيرى از كشاورزان نيز كه در منطقه جلگهاى مشغول كشاورزى و كشت و زرع هستند ، هريك داراى چند رأس گاو ، اسب و يا گاوميش مىباشند . خوراك دام آنان به يكى از طرق ذيل تأمين مىگردد :
- وسيله علوفه دستى و چراى آزاد در محوطهها و باغها و مزارع .
- تعليف در باغها و مزارع و مراتع جلگهاى محدوده روستاها و بعضى نقاط استان .
- رها نمودن دامها در مراتع جنگلى و ييلاقى به همراه دام ديگر دامداران يا رها نمودن آنها به صورت آزاد در مراتع . اين دامها كه اكثر آنها نيز اسب و ماديان مىباشند در فصلهاى بهار و تابستان به صورت گلههاى بزرگ تحت عنوان « دامهاى سرگردان » مزاحمتهاى فراوانى را براى دامداران اصلى ايجاد كرده و موجبات تخريب و نابودى مراتع را فراهم مىسازند . با توجه به مطالب فوق مراتع گيلان را بايد بدين شرح تقسيمبندى كرد :
- مراتع ييلاقى يا مراتع غيرمشجر .
- مراتع جنگلى .
- مراتع غيرمشجر و مسطح جلگهاى ( كه سطح آنها در استان چندان زياد نيست ) .
- مراتع نيمهاستپى .
مراتع ييلاقى
اين مراتع در جنوبىترين مناطق كوهستانى و مرتفع استان و بالاى ارتفاعات 2000 مترى از سطح دريا واقع شدهاند .
در مسير حركت از طرف شمال به جنوب در هرنقطهاى از استان ( به استثناى دره سفيدرود ) پس از خاتمه جنگل و نوار جنگلى ، مراتع ييلاقى آغاز مىشوند كه حدود چهارگانه آنها را مىتوان چنين بيان نمود :
از شمال محدود به مناطق و نوار جنگلى . از جنوب به مرز مراتع اردبيل ، خلخال ، زنجان و قزوين ( در استانهاى آذربايجان شرقى و زنجان ) . از مشرق به مرتع جيردشتان و مرز مراتع محدوده روستاى ييلاقى جواهرده ( در استان
هامش
( 4 ) . يك دام بزرگ مانند گاو 5 واحد دامى محسوب مىشود و هر گوسفند يك واحد دامى است .