دربارهء سپردن ايران به ميلاد حكيم فردوسى مىفرمايد :
به ميلاد بسپرد ايران زمين * كليد در گنج و تاج و نگين
از اينكه بگذريم بايد دانست كه در ايران ، چند ميلاجرد ديگر نيز نشان مىدهند يكى از بخش وفس ( شهرستان اراك ) و ديگر ديهى را در دهستان درهجزين ( بخش رزن از شهرستان همدان ) حسن بن محمد قمى در تاريخ قم بانى ميلاجرد را ( ظاهرا ميلاجرد اراك ) ميلاد گرگين مىداند كه به امر شاه كيخسرو آن را بنا نهاد . « 1 »
صرفنظر از اينكه كدام يك از اينها را ميلاد پهلوان ساخته است و آيا اينكه ميلادى بوده يا نبوده است بايد دانست كه صرف وجود محلى به نام ميلادگرد زندهكننده و يادآور يك روزگار كهن تاريخى است كه در طومار اسطوره پيچيده شده و ما اينك در جلو خود مجسم مىبينيم . بنابراين آنچه كه گفتيم اين ديههاى كهن سند قوميّت ، تاريخ و مليت ماست و بىپايه و بى جا نيست .
آخر ميلادى بوده است نامآور و با شخصيت كه ميلاجرد را كرده است ( ساخته و برآورده ) و اين خود نشان مىدهد كه ما قومى بودهايم و برگ و لوايى تاريخى داشتهايم و اين هم نشانى آن . محققان جديد و از جمله نلدكه اين نام را نام يك پادشاه اشكانى مىدانند و ماركورات مىگويد مصحّف مهرداد است و مهرداد نام چند تن از پادشاهان اشكانى است . « 2 » اگر ميلاد تحريف مهرداد باشد در اطراف اصفهان محلهاى بسيارى داشتيم كه آشكار برحسب نام و روش نامگذاريهاى كهن تاريخ آن به اشكانيان مىرسد : ( اشكاوند ، اشگالو ، اشكذر ، اشكران ) و غيره . « 3 » از اينجا معلوم مىشود كه تحقيق در نامهاى كهن روشنگر هم تاريخ و هم مليت ماست . دربارهء جامعهشناسى و جغرافياى محلى اين ديه توضيحات زايد لازم نيست چونكه در عنوان نطنز همه گفته شده و فقط اين نكته را مؤكدا تأييد مىكنيم كه ناحيهء نطنز و نواحى آن از مراكز تمدن قديم ايران بوده است و به آن مىبرازد كه ديهى تاريخى همچون ميلاگرد داشته باشد .
هامش
( 1 ) - به نقل از لغتنامه زير عنوان ميلاجرد .
( 2 ) - ن . ك . به : برهان قاطع زير عنوان ميلاد و توضيحات مصحح .
( 3 ) - ن . ك . به : اين عناوين در همين فرهنگ .