بسيار گرانبهاست ، ولى متأسفانه براى ديگر نقاط ايران چنين كتابى از آن دوره در دست نيست . در قرن هشتم مستوفى كه او هم كتاب خود را به فارسى نوشته تغييراتى را كه در نتيجهء حملهء مغول پيدا شده بود ضبط كرده و در آخر اين قرن على يزدى لشكر كشى امير تيمور را از اهواز به شيراز كه در مهمترين راههاى فارس وقوع يافته شرح داده است .
راههاى ايالت فارس همه از شيراز منشعب مىگرديد و مناسب خواهد بود كه به ذكر راههايى كه از شيراز به ساحل دريا مىرفت آغاز كنيم زيرا سيراف و جزيرهء كيش و هرموز كه متواليا در طى ازمنه ، مهمترين بنادر خليج فارس گرديدند ، مقصد و منتهى اليه تمام راهها بودند ، چنان كه امروز راههاى كاروانى و پستى به بوشهر كه مقام هرموز قديم را گرفته است منتهى مىشود . شرقى ترين راههايى كه به ساحل دريا مىرفت راهى بود كه به بندر مقابل جزيرهء هرموز مىرفت و از آنجا در امتداد ساحل به شهر هرموز منتهى مىشد . در فصل بيست و دوم دربارهء اين دو نقطه به تفصيل گفتگو خواهيم كرد . اين راه پس از آن كه از شيراز خارج مىشد اول به سروستان و فسا مىرسيد و از آنجا به دارابگرد و فرگ و طارم مىرفت و از آنجا در جهت جنوب در قديم الايام به به شهر سورو يا شهرو ، و به قول حمد اللّه مستوفى توسر ، مىرسيد كه در زمان صفويان در نزديكى آن شهر بندر عباس ساخته شد كه هنوز باقى و برقرار است ، چنان كه دربارهء آن سخن خواهيم گفت . تفصيل اين راه در پنج كتاب در مراجع ما آمده است . [ 1 ]
راه دوم راهى بود از شيراز به طرف جنوب كه در زمان قديم به سيراف منتهى مىشد پس از خراب شدن سيراف كاروانها راهى ديگر كه در نيمه راه از اين جاده منشعب مىگرديد و به سمت جنوب خاورى مىرفت
هامش
[ 1 ] . ابن خرداد به 52 ، 53 ، اصطخرى 131 ، 132 ، 170 ، مقدسى 454 ، 455 ، فارسنامه 85A، مستوفى 200 .