رودخانهاى است كه امروز قسمت علياى آن به خيرآباد معروف است ( به اضافهء شعب متعدد آن ) و قسمت سفلى آن نهر زهره ناميده مىشود و همان است كه در نقشههاى جديد به نام رودخانهء طاب يا هنديان ذكر شده . در ساحل يكى از شعب رودخانهء شيرين گنبد ملغان كه محل مهمى سر راه نوبندگان به ارجان است قرار دارد و امروز آن را دو گنبدان گويند و خرابههاى پهناورى در آنجا ديده مىشود .
در مجاورت آن ، چنان كه گفتيم ، كوه و ولايت بازرنگ و همچنين صرام كه زمستان آن به غايت سرد بوده و حتى در فصل تابستان سر كوه آنجا برف داشته ، واقع بوده است ولى شهر گنبد ملغان از بلاد گرمسير بوده و نخلستان آن شهرت داشته و آن را گنبد ملجان و ملقان هم مىناميدهاند . مقدسى در قرن چهارم از قريهء ويرانى در آنجا گفتگو كرده است . صاحب فارسنامه در آغاز قرن ششم گويد :
« شهركى است كوچك و ناحيتى با آن مىرود و هواى آن گرمسير است و آب روان دارد . قلعهاى در آن شهر است كه آذوقهء سه چهار سال محافظين قلعه را در آن نگاه مىدارند . در قلل جبال مجاور آن ناحيه ، قلعههاى ديگرى نظير آن موجود است از جمله قلعهء خنگ . حمد اللّه مستوفى دربارهء قلعهء گنبد ملغان گويد « آن را از محكمى به يك مرد نگاه توان داشت . » . ناحيهء مجاور آن ولايت پل بولو ( ياپل لولو ) نام دارد و « هوايش گرم است و آب روان ، حاصلش غله و ميوه و مشمومات بود و در آنجا قلعهاى حصين » [ 1 ] . به فاصله كمى از رودخانهء شيرين يعنى رودخانهء زهره كه به تازگى به رودخانهء طاب موسوم شده ، چنان كه گفتيم بندر مهروبان در مرز غربى فارس واقع است . اين لنگرگاه اولين بندرى بوده كه كشتىها وقتى از بصره و مصب دجله به عزم هند بيرون مىآمدند به آن مىرسيدند و اين بندر يعنى مهروبان ، بندر ارجان به شمار مىآمد و در قرن چهارم شهرى معمور بود و مسجدى خوب و بازارهايى آباد
هامش
[ 1 ] . اصطخرى 111 ، 112 ، 113 ، 119 ، 120 - مقدسى 435 - فارسنامه 76B، 77A، 78B، 79A، 83B، 85B -مستوفى 176 ، 177 ، 178 ، 179 ، 218 - ياقوت : جلد سوم 5 جلد چهارم 630 - شرف الدين على يزدى : جلد اول 600 - حافظ ابرو - 31B، لرستان تأليفDe Bodeجلد اول 258 . اكنون در شمال دو گنبدان قلعهء « ارو » واقع شده و دور نيست همان باشد كه در فارسنامه به نام « خنگ » آمده است .