فقر علمى ، سايهء شوم خود را بر سر فارغ التحصيلان حوزهها بگستراند و به مفهوم دقيق كلمه ، فارغ التحصيل گردند . امّا در گوشه و كنار ، گاه افرادى پيدا مىشوند كه حتى در خارج از حوزههاى علميه از روش موشكافانه پيشينيان پيروى كنند و آثار ارزشمندى ارائه كنند كه قابل مطالعه باشد . يكى از اين آثار ، كتاب كم برگ و پر بار جناب دكتر حسين نمازى با عنوان « مقايسهء مبانى اصولى آخوند خراسانى و امام خمينى » است .
جايگاه مرحوم آخوند خراسانى در اصول فقه ، نيازمند تشريح نيست . حدود يك قرن است كه انديشههاى اصولى وى بر حوزههاى علميه سايه افكنده است و هنوز كتاب كفاية الأصول وى يكّهتاز اين ميدان است و كتابى نتوانسته است جاى آن را بگيرد . شاگردانى كه مرحوم آخوند خراسانى تربيت كردهاند عموماً در مباحث اصولى سخنى براى گفتن دارند و در اين گونه مباحث تا حدودى سرآمد بودند . در مباحث اصولى ، آخوند خراسانى از چند جهت نسبت به ديگران متفاوت است .
مهمترين امتياز مرحوم آخوند در اين حوزه ، توانايى وى در ارائهء مباحث اصولى است . كتاب كفاية الأصول موجزترين و پرمايهترين كتاب اصولى در بين همهء كتب اصولى به شمار مىآيد . دشوارترين و دقيقترين مباحث اصولى در كوتاهترين و رساترين عبارتها ارائه شده است . شايد همين امر موجب شده شمار زيادى از فقيهان به تشريح و تبيين اين كتاب ارزشمند بپردازند . به جرأت مىتوان گفت در اين مقوله هيچ كتابى به مقدار كفاية الأصول از ترجمه ، تفسير ، حاشيه ، نقد و تبيين برخوردار نگشته است . همهء اين امور ، بيانگر جايگاه و موقعيت اين كتاب در بين فقيهان است . به جرأت مىتوان گفت كه اگر فردى كفاية الأصول را نيك فهم كند از قدرت اجتهاد لازم براى استنباط احكام شرعى برخوردار خواهد بود . اين كتاب در مباحث اصولى بسان كتاب المكاسب شيخ انصارى در مباحث فقهى است .
امتياز و تفاوت ديگر مرحوم آخوند در مقولهء دانش اصول ، گره زدن مباحث
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 428
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٤٢٨