آقاى نجفى قوچانى بعد از بيان انگيزههاى مزبور ، نخست به معرّفى سجاياى اخلاقى و سلوك فردى مرحوم آخوند مىپردازد و در اين بخش به خوبى عظمت روحى آخوند را نشان مىدهد و بعد از آن به زحماتى كه وى در بارهء مشروطه كشيده مىپردازد و پس از آن ، تلگرافهايى را كه در بارهء حركت مشروطه به آخوند رسيده و يا آخوند به ديگران فرستاده نقل مىكند . سپس به اتّفاق علماى نجف ، كربلا ، كاظمين و سامرا براى حركت به سوى ايران اشاره مىكند و از آمادگى مرحوم آخوند براى حركت به سمت ايران گزارش مىدهد . و فوت ناگهانى آخوند و خوابهايى را كه شمارى از افراد شب قبل از حادثه ديده بودند ، پايان بخش كتاب مرحوم نجفى قوچانى است .
در خصوص سجاياى اخلاقى ياد آور مىگردد كه آخوند به حفظ زندگى خود در سطح افراد پايين جامعه توجّه ويژه داشت و دستيابى وى به مقام مرجعيّت موجب نشده بود كه تفاوتى در زندگى وى حاصل گردد . وى همواره در فكر افراد كمدرآمد و ناتوان جامعه بود و براى اين افراد مقرّرى خاص داشت .
اين كتاب را نبايد تنها در حدّ يك مجموعه از اطلاعيهها و تلگرافهاى گرد آمده ديد . البته از اين ديدگاه هم بسيار ارزشمند و قابل تحسين است . امّا مهمترين نكته در آنها تبيين نوع نگرش مرحوم آخوند خراسانى به مقولهء دولت و حكومت است .
مقولهء مشروعيت قدرت و مبانى آن و نوع تلقّى قدرت در عصر غيبت ، در تلگرافهاى مرحوم آخوند خراسانى به خوبى و وضوح مورد توجّه قرار گرفته است . از اين رو ، مطالعه و تحقيق و تأمّل در آنها از اين نظر بسيار پر اهميت است .
توجّه به اين مبانى ، رمز و راز طرفدارى مرحوم آخوند خراسانى را از مشروطه على رغم مخالفت پارهاى از مراجع هم عصر وى ، به خوبى نشان مىدهد . به نظر مىرسد افرادى چون شيخ فضل اللَّه نورى كه عَلَم مخالفت را بر افراشتند و حتى تا پاى جان بر اين مخالفت اصرار ورزيدند و عنوان مشروطهء مشروعه را مطرح كردند از مبانى انديشهء سياسى مرحوم آخوند آگاه نبودند .
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 406
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٤٠٦