حكومتهاى زمان غيبت ، غير قانونى دانستن آنها نيست ، بلكه مقصود وى از مشروعيت ، مشروعيت به معناى خاص است . يعنى حكومتى كه مستند به خداوند باشد ، فقط در صورتى درست است كه شخص معصوم به عنوان حاكم مطلق در رأس امور باشد . از اين رو ، نمىتوان حكومتى را كه در رأس آن شخص معصوم قرار ندارد ، مستند به خدا كرد . اين نكته به آن خاطر است كه در نگرش مرحوم آخوند خراسانى ، حكومت در عصر غيبت امر عرفى است و از امور حسبيه به شمار مىآيد و متصدّى آن عقلاى قوم است . به تعبير ديگر ، در عصر غيبت ، حكومت دينى مفهوم ندارد و توصيف و يا تقسيم به حكومت مشروع و غير مشروع نادرست است . وى اين نكته را از ضروريات باور شيعه مىداند و تصريح كند : « . . . چگونه مسلِم ، جرأت تَفوَّه به مشروعيت سلطنت جابره مىكند و حال آن كه از ضروريات مذهب جعفرى ، غاصبيت سلطنت شيعه است . . . به بيان موجز ، تكليف فعلى عامّهء مسلمين را بيان مىكنيم كه موضوعات عرفيه و امور حسبيه در زمان غيبت ، به عقلاى مسلمين و ثقات مؤمنان مُفوَّض است و مصداق آن همان دار الشوراى كبرى بوده كه به ظلم طغات و عصات ، جبراً منفصل شد » . « 1 » با توجّه به اين سخن ، در هر برهه و در هر جايى از جهان اسلام بايد عقلاى قوم گرد آمده و شكل حكومت را تعيين و مرام نامهء آن را تدوين كنند .
تحليل و بررسى اين كتاب از اين زاويه ، براى پژوهشگران عرصهء انديشهء سياسى بسيار حائز اهميت است . چنان كه براى محقّقان حوزهء كلام شيعى در باب امامت نيز سودمند است . اين كتاب ، به مطالعهكننده ديد تازهاى نسبت به شخصيت مرحوم آخوند خراسانى به طور خاص و به مرجعيّت شيعه به طور عام مىدهد . افزون بر آن ، در تحليل مباحث مشروطه منابعى در اختيار انسان قرار مىدهد كه نتايجى غير از
هامش
( 1 ) . همان ، ص 52