برداشتهاى معهود را فرا روى انسان قرار مىدهد . يكى از نكات بسيار پر اهميت در كتاب ، نوشتههايى است كه مرحوم آخوند در بارهء وحدت جهان اسلام براى سران حكومتهاى سنّى و علماى اهل تسنّن فرستاده است . اين كه فقيهى در حدّ و اندازهء مرحوم آخوند در تلگراف خود به خليفهء عثمانى ، از تعبير خليفتنا « 1 » بهره بگيرد ، كار كوچكى نيست . اين تلگراف ، به خوبى نشان مىدهد كه در نگرش مرحوم آخوند خراسانى ، اختلاف بين شيعه و سنّى در حدّ اختلاف دو برادر است كه در برابر فرد بيرونى يك روح در دو بدن است . مطالعهء متن اين تلگراف و نيز تلگرافهايى كه وى به علماى اهل سنّت نوشته و عكس العملى كه در برابر روسيه و نيز غرب در مورد يورش ايتاليا بر طرابلس نشان داده ، گواه روشنى است كه وى در اين تعبير از سيستم تقيّه بهره نمىگيرد ، بلكه با جدّيت تمام از خلافت عثمانى در برابر غرب دفاع مىكند .
در اين كتاب ، علاوه بر آشنايى با انديشه و ديدگاه سياسى مرحوم آخوند و قدرت وى در تحليل مسائل سياسى ، گوشههايى از قدرت سياسى فرزند بزرگ وى ، مرحوم ميرزا مهدى ، نيز نشان داده شده است . گزارش محتواى آن در اين مختصر امكان پذير نيست و لازم است محقّق به طور كامل آن را مطالعه كند .
هامش
( 1 ) . همان ، ص 60 . متن عنوان نامه چنين است : « حضرت مبارك اعلى حضرت اقدس خليفتنا - خلد اللَّه سلطانه - . . . »